Do druku nr 2208 - ocena skutków regulacji

To opinia ekspertów Kancelarii Sejmu oceniająca projekt ustawy złożony przez grupę posłów, który wprowadza do Kodeksu karnego zupełnie nowy przepis karzący za tak zwany patostreaming - czyli publikowanie w internecie nagrań pokazujących przemoc, poniżanie innych osób, znęcanie się nad zwierzętami albo nielegalny hazard. Wnioskodawcy tłumaczą, że dziś prawo nie obejmuje wprost samego publikowania takich nagrań, a problem narasta i najbardziej dotyka dzieci i młodzież, którzy stanowią dużą część odbiorców tego typu treści. Projekt przewiduje za publikowanie takich nagrań karę więzienia od 3 miesięcy do 5 lat.

• Dziś samo pokazanie w internecie nagrania z przemocą czy poniżeniem innej osoby zwykle nie jest osobnym przestępstwem - ściga się głównie sam czyn pokazany na nagraniu albo nawoływanie do przestępstwa. Po zmianie powstanie nowe przestępstwo: kara więzienia od 3 miesięcy do 5 lat za publiczne pokazywanie w sieci (w obrazie lub dźwięku) najpoważniejszych przestępstw - zagrożonych karą co najmniej 5 lat więzienia - takich jak przemoc, przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu czy wolności seksualnej.
• Tą samą karą (do 5 lat) objęte zostanie publikowanie nagrań ze znęcaniem się nad zwierzętami lub ich zabijaniem, a po raz pierwszy w historii polskiego prawa - także nad ośmiornicami i innymi głowonogami, mimo że dziś zabicie głowonoga samo w sobie nie jest karalne.
• Karane będzie też publikowanie nagrań pokazujących poniżające naruszenie nietykalności cielesnej innej osoby oraz nagrań z nielegalnym hazardem.
• Ta sama kara - do 5 lat więzienia - ma obowiązywać również wtedy, gdy nagranie jest tylko odegraną scenką, ale pokazaną tak, jakby przedstawiała prawdziwe przestępstwo.
• Nowego przepisu nie zastosuje się wobec twórców, dziennikarzy, nauczycieli czy naukowców pokazujących takie treści w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej lub naukowej. Ustawa ma wejść w życie miesiąc po ogłoszeniu.

Projekt złożyła grupa posłów (projekt poselski), a jego przedstawicielką jest posłanka Monika Rosa. Wnioskodawcy motywują go narastającą skalą patostreamingu i jego szkodliwym wpływem na dzieci i młodzież.

Jeśli jesteś rodzicem nastolatka: według badania instytutu NASK (Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa) z 2022 roku aż 26% nastolatków w wieku 12-16 lat (40% chłopców i 21% dziewcząt) przyznawało się do oglądania patostreamów, a według badania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę z 2019 roku 36% nastolatków w wieku 13-15 lat widziało tego typu treści w ciągu ostatniego roku. Nowy przepis ma zmniejszyć ich dostępność, choć eksperci mają wątpliwości, czy sama kara coś zmieni, jeśli policja nie będzie miała jak namierzać sprawców ukrywających się w internecie. Jeśli tworzysz treści w sieci (jesteś youtuberem, streamerem albo publikujesz fragmenty cudzych transmisji, tzw. „shoty”): musisz liczyć się z tym, że opublikowanie pewnych nagrań - nawet jeśli sam nie popełniłeś przestępstwa, tylko je pokazałeś - może grozić więzieniem do 5 lat. Jeśli jesteś dziennikarzem lub po prostu nagrałeś telefonem incydent na ulicy i chcesz go pokazać w sieci: projekt nie przewiduje wyraźnego wyjątku dla relacjonowania zdarzeń w interesie publicznym, więc publikacja takiego materiału teoretycznie też może podpadać pod nowy przepis.

Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, czyli autor tej opinii, ocenia projekt krytycznie - wskazuje, że próg kary 5 lat więzienia jako warunek karalności wyklucza z zakresu ustawy wiele typowych dla patostreamingu zachowań, na przykład groźby, znęcanie psychiczne, poniżanie czy upijanie małoletnich, a przepis o zwierzętach prowadzi do paradoksu, w którym zabicie ośmiornicy pozostaje legalne, ale pokazanie tego w sieci - karalne. Sąd Najwyższy w swoim stanowisku do tego projektu z marca 2026 roku zwrócił uwagę na to samo ryzyko: jego zdaniem bezkarność pokazywania czynów zagrożonych karą niższą niż 5 lat może w praktyce zwiększyć liczbę takich nagrań w sieci, bo twórcy będą wiedzieć, co mogą publikować bez konsekwencji. Wcześniejsza, bardzo podobna wersja projektu była też oceniana przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, która uznała listę objętych karą zachowań za niepełną - pomijającą np. groźne wyścigi samochodowe pokazywane w sieci. W konsultacjach społecznych wzięło udział 39 osób: część chciała przepisów jeszcze surowszych, inni ostrzegali przed ryzykiem naruszenia wolności słowa i wprowadzenia cenzury.

Do projektu dołączono ocenę skutków regulacji przygotowaną przez samych wnioskodawców (dla projektów poselskich zastępuje ona rządową Ocenę Skutków Regulacji, OSR). Wynika z niej, że projekt nie wywoła skutków dla gospodarki ani nie będzie kosztował budżetu państwa czy samorządów. Kancelaria Sejmu zgadza się co do braku skutków gospodarczych, ale zwraca uwagę, że mogą pojawić się dodatkowe koszty dla policji, sądów, prokuratury i więziennictwa związane z nowymi sprawami karnymi - powinny być one jednak pokryte z pieniędzy, które te instytucje już dziś mają w swoich budżetach, bez potrzeby dodatkowego finansowania. Eksperci podkreślają też, że sama kara może niewiele zmienić, jeśli nie pójdzie za nią lepsze wykrywanie sprawców i współpraca z platformami internetowymi przy usuwaniu takich nagrań.

To już trzecia próba wprowadzenia takiego przepisu - wcześniejsze, podobne projekty składano w 2023 roku w poprzedniej kadencji Sejmu oraz w lipcu 2025 roku w obecnej kadencji, ale żaden nie doczekał się uchwalenia. Do obecnego projektu swoje uwagi przesłał już Sąd Najwyższy (marzec 2026 r.).

Projekt budzi spór o proporcjonalność kar: w niektórych przypadkach pokazanie w sieci czynu ma być karane surowiej niż sam ten czyn - na przykład naruszenie nietykalności cielesnej innej osoby jest dziś ścigane tylko na wniosek pokrzywdzonego i karane maksymalnie rokiem więzienia, a pokazanie tego w internecie ma być ścigane z urzędu i karane do 5 lat. Podobnie drobne wykroczenia związane z nielegalnym hazardem, karane dziś tylko grzywną, po pokazaniu w sieci miałyby być karane więzieniem do 5 lat. Część uczestników konsultacji społecznych ostrzega też, że brak wyraźnego wyjątku dla dziennikarzy i osób dokumentujących zdarzenia w interesie publicznym może prowadzić do ograniczenia wolności słowa, podczas gdy zwolennicy projektu uważają, że polskie prawo musi nadążać za skalą zjawiska patostreamingu.