Do druku nr 1204 - opinia FZZ

Sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka przygotowała projekt zmiany ustawy o ustroju sądów powszechnych, który ma rozwiązać problem braku chętnych do pracy na stanowiskach asystentów sędziów. Pomysł jest taki: stworzyć nowe, niższe stanowisko „młodszego asystenta", na którym mogliby pracować studenci prawa już po trzecim roku studiów, jeszcze przed obroną pracy magisterskiej. Do tego projektu wpłynęła opinia związku zawodowego zrzeszającego asystentów sędziów - i jest ona bardzo krytyczna wobec tego pomysłu.

• Powstaje nowe stanowisko młodszego asystenta sędziego - dziś asystentem może zostać tylko osoba z ukończonymi studiami prawniczymi, po zmianie stanowisko obejmą też studenci po trzecim roku prawa.
• Młodsi asystenci mają mieć w praktyce te same obowiązki i uprawnienia co obecni asystenci sędziów, w tym wydawanie zarządzeń w sprawach cywilnych czy udział w rozprawach zdalnych.
• Zmienia się gwarancja zatrudnienia po stażu - dziś asystent po pozytywnie zaliczonym stażu musi dostać umowę na czas nieokreślony, po zmianie sąd będzie mógł zaproponować mu jedynie umowę na czas określony.
• Wysokość pensji asystentów nadal nie jest zapisana w samej ustawie, tylko ustalana w osobnym przepisie wykonawczym rządu wydawanym przez Ministra Sprawiedliwości.

Projekt to inicjatywa poselska - przygotowała go sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka, której przewodniczy Paweł Śliz. Do dokumentu opinię przesłało Forum Związków Zawodowych, w imieniu zrzeszonego w nim Krajowego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Ad Rem", reprezentującego asystentów sędziów.

Zmiana dotyczy przede wszystkim dwóch grup: studentów prawa oraz obecnych asystentów sędziów, a pośrednio - wszystkich, którzy czekają na rozstrzygnięcie sprawy w sądzie, bo od liczby i jakości pracy asystentów zależy tempo pracy sędziów.

Jeśli jesteś studentem prawa po trzecim roku - zyskujesz nową możliwość zarobku i zdobycia doświadczenia w sądzie, ale będziesz musiał pogodzić pracę z zajęciami, kolokwiami, egzaminami i pisaniem pracy magisterskiej.

Jeśli już pracujesz jako asystent sędziego - związek zawodowy ostrzega, że to na tobie może spocząć obowiązek wdrażania mniej doświadczonych studentów-kolegów do pracy, podczas gdy twoje szanse na realną podwyżkę czy awans się nie zmieniają.

Do projektu wpłynęła krytyczna opinia Krajowego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Ad Rem", przekazana za pośrednictwem Forum Związków Zawodowych. Związek zdecydowanie sprzeciwia się tworzeniu stanowiska studenckiego asystenta, uznając to za próbę zastąpienia doświadczonej kadry „tańszymi" pracownikami zamiast realnego podniesienia pensji i stworzenia ścieżki awansu. Sprzeciwia się też przepisowi, który pozwala nie gwarantować asystentom stałej umowy o pracę po zakończeniu stażu, oraz podnosi zarzut niezgodności z Konstytucją RP w sprawie ustalania wysokości pensji asystentów w przepisie wykonawczym rządu, a nie w samej ustawie. Innych opinii ani konsultacji publicznych do tego dokumentu nie dołączono.

Ten dokument to opinia związkowa, a nie sama ustawa ani Ocena Skutków Regulacji (OSR), więc nie zawiera szacunków kosztów ani liczby osób, których zmiana dotknie. Z jego treści wynika jednak, że jeśli projekt wejdzie w życie w pierwotnym kształcie, sądy zyskają dodatkowe ręce do pracy przy niższych kosztach zatrudnienia - bo studenci do 26. roku życia są zwolnieni z podatku dochodowego, co dodatkowo obniża koszt ich zatrudnienia względem doświadczonych pracowników. Związek ostrzega jednak, że w dłuższej perspektywie może to obniżyć jakość pracy sądów i pogłębić odpływ doświadczonych asystentów do zawodów prawniczych poza sądem, zamiast rozwiązać rzeczywistą przyczynę problemu, czyli zbyt niskie pensje i brak ścieżki awansu.

Opinię przesłano w kwietniu 2025 r. do Kancelarii Sejmu w toku prac nad komisyjnym projektem zmiany ustawy o ustroju sądów powszechnych. Ostatecznie Prezydent podpisał tę ustawę.

Największy spór dotyczy samego pomysłu zatrudniania studentów prawa jako asystentów sędziów. Projektodawcy argumentują, że to sposób na zachęcenie młodych prawników do pracy w sądach i wypełnienie wakatów, których obecnie brakuje. Związek zawodowy reprezentujący asystentów uważa to za rozwiązanie pozorne - twierdzi, że realną przyczyną braku chętnych są zbyt niskie pensje i brak ścieżki awansu, a zatrudnianie studentów tylko obniży jakość pracy sądów, obciąży obecną kadrę obowiązkiem szkolenia nowych osób i nie zatrzyma doświadczonych pracowników w zawodzie.