Do druku nr 1204 - ocena skutków regulacji

Dokument to opinia ekspertów Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu na temat projektu ustawy zgłoszonego przez komisję sejmową. Projekt ma rozwiązać problem braków kadrowych wśród asystentów sędziów, zwłaszcza w dużych miastach, poprzez umożliwienie zatrudniania w sądach studentów prawa już po trzecim roku studiów - jako młodszych asystentów sędziego. Autorzy projektu chcą też zmienić zasady ustalania wysokości wynagrodzeń wszystkich asystentów sędziów. Eksperci sejmowi w tej opinii oceniają, czy pomysł ma sens i jakie niesie ryzyka.

• Dziś: asystentem sędziego może zostać tylko osoba z ukończonymi studiami prawniczymi i tytułem magistra. Po zmianie: powstanie nowe, najniższe stanowisko - młodszy asystent sędziego - dostępne dla studenta prawa po trzecim roku jednolitych studiów magisterskich.
• Młodszy asystent będzie zatrudniany na umowę na czas określony maksymalnie 33 miesiące; po obronie pracy magisterskiej automatycznie przejdzie na stanowisko asystenta sędziego z umową na czas nieokreślony.
• Dziś: wysokość wynagrodzenia asystentów ustala Minister Sprawiedliwości, biorąc pod uwagę m.in. poziom wynagrodzeń urzędników sądowych. Po zmianie: minister będzie brał pod uwagę kwalifikacje i doświadczenie zawodowe, a nowe stawki mają być wyższe niż obecne.
• Zaplanowane widełki wynagrodzenia zasadniczego: młodszy asystent 5500-6500 zł brutto, asystent 6500-8000 zł, starszy asystent 8000-9000 zł.
• Rzucenie studiów prawniczych będzie podstawą do wypowiedzenia umowy młodszemu asystentowi, a czas pracy na tym stanowisku będzie liczony do stażu wymaganego na wyższe stanowisko asystenckie.

Projekt zgłosiła komisja sejmowa (projekt komisyjny), a jej przedstawicielem jest poseł Paweł Śliz. Powodem jest chęć rozwiązania braków kadrowych wśród asystentów sędziów oraz stworzenia studentom prawa szansy na wcześniejszą praktykę zawodową.

Jeśli jesteś studentem prawa po trzecim roku jednolitych studiów magisterskich, zyskasz możliwość legalnej pracy w sądzie na płatnym etacie zamiast typowego stażu czy pracy pomocniczej w kancelarii - z wynagrodzeniem rzędu 5500-6500 zł brutto miesięcznie. Eksperci zwracają jednak uwagę, że na większości uczelni postępowanie cywilne jest wykładane dopiero na czwartym roku, więc możesz trafić do sądu bez pełnej wiedzy potrzebnej do tej pracy, a praca w pełnym wymiarze godzin może kolidować z zajęciami na uczelni. Jeśli jesteś już zatrudnionym asystentem lub starszym asystentem sędziego, zmiana zasad ustalania wynagrodzeń może oznaczać dla ciebie podwyżkę, ale eksperci ostrzegają, że sądy mogą zacząć wolniej obsadzać droższe stanowiska asystenta i starszego asystenta, wybierając tańszych młodszych asystentów. Jeśli masz sprawę w sądzie, zmiana może pośrednio wpłynąć na tempo jej rozpatrywania - w wydziałach cywilnych większe wsparcie asystenckie zwykle przyspiesza pracę, ale w wydziałach karnych badania nie potwierdzają takiego efektu.

Ten dokument to opinia własna Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, która krytycznie ocenia szczegóły projektu - wskazuje niejasności co do tego, czy student z warunkowo zaliczonym rokiem będzie mógł ubiegać się o stanowisko, oraz wątpliwości, czy cel projektu da się osiągnąć, skoro na większości uczelni postępowanie cywilne uczone jest dopiero na czwartym roku. Sąd Najwyższy w swoich uwagach z 18 marca 2025 r. zwrócił uwagę na ten sam problem programowy. W konsultacjach społecznych (ankietach) pojawiły się głosy krytyczne, np. że zatrudnianie studentów obniży jakość pracy orzeczniczej sądów, a wdrożenie studenta do pracy jest czasochłonne. Do druku nie dołączono odrębnych opinii instytucji takich jak Prokurator Generalny, Krajowa Rada Sądownictwa czy Narodowy Bank Polski.

Zgodnie z Oceną Skutków Regulacji (OSR) zawartą w tej opinii, projekt będzie kosztować budżet państwa dodatkowe pieniądze od 2026 roku. Jeśli wszystkie 1159 nowo utworzonych w budżecie na 2025 rok etatów asystenckich obsadzą młodsi asystenci, roczne wydatki na wynagrodzenia wzrosną - w porównaniu do 2024 roku - o kwotę od 76,5 do 90,4 mln zł rocznie (średnio około 85 mln zł). Koszt zatrudnienia jednego młodszego asystenta na pełne 33 miesiące to od 181,5 do 214,5 tys. zł brutto (bez składek i kosztów stanowiska pracy). OSR zaznacza jednak, że są to kwoty niższe niż wydatki, jakie trzeba by ponieść, zatrudniając na tych etatach pełnoprawnych asystentów lub starszych asystentów - więc może to być sposób na oszczędności, ale kosztem jakości pracy, bo młodszy asystent studiuje i pracuje jednocześnie. Zmiana nie obciąży budżetów samorządów. Uczelnie mogą odczuć większe obciążenie administracyjne - więcej studentów będzie prosić o zaświadczenia potwierdzające ukończenie trzeciego roku studiów.

Projekt komisyjny (druk nr 1204) jest obecnie oceniany przez ekspertów sejmowych - niniejsza opinia dotyczy oceny skutków regulacji sporządzonej przed dalszymi pracami w komisji. Wcześniej ten sam projekt był też przedmiotem odrębnych opinii o zgodności z prawem Unii Europejskiej.

Projekt budzi spór o to, czy zatrudnianie studentów w sądach poprawi, czy pogorszy jakość pracy wymiaru sprawiedliwości. Zwolennicy (wnioskodawcy) wskazują na braki kadrowe i szansę dla studentów na wcześniejszą praktykę zawodową. Krytycy - w tym część uczestników konsultacji społecznych - uważają, że osoby bez ukończonych studiów i bez doświadczenia zawodowego mogą obniżyć poziom orzeczniczy, a przygotowanie ich do pracy jest czasochłonne. Pojawia się też obawa, że tańsze stanowisko młodszego asystenta zastąpi w praktyce droższe etaty asystenta i starszego asystenta, a doświadczeni asystenci - wobec niewielkiej różnicy w wynagrodzeniu (około 1000 zł) przy większym zakresie obowiązków - mogą wybierać pracę w sektorze prywatnym zamiast w sądach.