Do druku nr 1346 - opinia BEOS.

Grupa posłów proponuje, by język śląski został oficjalnie uznany za język regionalny - tak jak dziś jest nim tylko język kaszubski. Wnioskodawcy uważają, że brak takiego uznania jest niesprawiedliwością wobec osób, które na co dzień posługują się śląską mową i identyfikują się jako Ślązacy, i że danie im tego statusu wzmocni więzi społeczne w regionie oraz jego atrakcyjność. To nowelizacja obowiązującej od 2005 r. ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, a wraz z nią zmieniłoby się też osiem innych ustaw - m.in. o oświacie, o radiofonii i telewizji czy prawo geodezyjne.

• Dziś status języka regionalnego ma w Polsce wyłącznie kaszubski. Po zmianie dołączyłby do niego śląski, z takimi samymi uprawnieniami.
• Uczniowie zyskaliby prawo do nauki języka śląskiego w szkole (co najmniej 3 godziny tygodniowo) - pierwszy raz od roku szkolnego 2026/2027.
• W gminach, gdzie osoby identyfikujące się jako śląska mniejszość stanowią co najmniej 20% mieszkańców, można będzie wprowadzić dwujęzyczne tablice z nazwami miejscowości, ulic i urzędów.
• Skład Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych powiększy się o dwóch przedstawicieli społeczności śląskiej.
• Śląskie organizacje społeczne i kulturalne zyskają dostęp do dotacji państwowych na naukę, wydawnictwa i działalność kulturalną w tym języku.

Projekt złożyła grupa posłów (przedstawicielką wnioskodawców jest posłanka Monika Rosa). To już druga taka próba - identyczny projekt Sejm uchwalił w 2024 r., ale zawetował go Prezydent.

Dla większości Polaków ta zmiana nie zmieni codziennego życia. Konkretnie odczują ją mieszkańcy Śląska i Opolszczyzny. Jeśli mieszkasz w gminie, gdzie śląska tożsamość deklaruje ponad 20% mieszkańców (dokument wskazuje 62 takie gminy w woj. śląskim i opolskim), możesz zobaczyć nowe dwujęzyczne tablice z nazwami ulic i miejscowości. Jeśli masz dzieci w wieku szkolnym i chcesz, by uczyły się śląskiego - od roku szkolnego 2026/2027 będziesz mógł złożyć taki wniosek w szkole, podobnie jak dziś robią to rodzice dzieci uczących się kaszubskiego. Jeśli jesteś nauczycielem - pojawi się zapotrzebowanie na nauczycieli znających śląski, choć trzeba będzie zdobyć dodatkowe kwalifikacje. Jeśli jesteś urzędnikiem gminnym znającym śląski, gmina będzie mogła przyznać ci dodatek za znajomość tego języka jako pomocniczego.

Do druku nie dołączono opinii Prokuratora Generalnego, Krajowej Rady Izb Rolniczych, Narodowego Banku Polskiego ani Sądu Najwyższego. Sama Ocena Skutków Regulacji (OSR) wnioskodawców została skrytykowana w niniejszej opinii Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu - autorzy uznają szacunki kosztów nauczania i wydawania podręczników za znacząco zaniżone. Biuro Analiz Sejmowych przygotowywało już wcześniej, w lutym 2024 r., ocenę skutków regulacji do poprzedniej wersji tego samego projektu i wskazywało na podobne wątpliwości. W konsultacjach społecznych wzięło udział 35 osób - większość poparła projekt, podkreślając znaczenie uznania śląskiej tożsamości, ale pojawiły się też głosy przeciwne, kwestionujące, czy śląski rzeczywiście jest odrębnym językiem, a nie dialektem polskiego.

Wnioskodawcy szacują, że nauczanie śląskiego dla 10 tys. uczniów kosztowałoby ok. 80 mln zł rocznie, a wydawanie podręczników - ok. 150 tys. zł rocznie (w pierwszych dwóch latach ok. 1 mln zł). Autorzy niniejszej opinii uważają te kwoty za zaniżone: licząc analogicznie do kosztów nauczania kaszubskiego, koszt nauki śląskiego dla 10 tys. uczniów mógłby sięgnąć ok. 114 mln zł rocznie, a gdyby objąć nią wszystkich uczniów odpowiadających liczbie osób deklarujących śląską tożsamość lub używających tego języka w domu - nawet od 922 mln do 1,455 mld zł rocznie. Dodatkowo jednorazowa wymiana tablic na dwujęzyczne w 62 gminach kosztowałaby ok. 41 mln zł (częściowo zrekompensowane ok. 12 mln zł dodatkowych wpływów podatkowych), a udział przedstawicieli społeczności śląskiej w pracach Komisji Wspólnej - ok. 8 tys. zł rocznie. Ustawa wchodziłaby w życie 14 dni po ogłoszeniu, ale realne wydatki na naukę i dotacje ruszyłyby dopiero od roku 2026 (dotacje) i roku szkolnego 2026/2027 (nauka w szkole), a docelowa liczba uczniów objętych nauką stopniowo rosłaby aż do roku szkolnego 2029/2030.

To druga próba tej samej regulacji - identyczny projekt Sejm uchwalił 26 kwietnia 2024 r., ale 28 maja 2024 r. Prezydent go zawetował. Wcześniejsze próby uznania śląskiego sięgają 2007 r., a w 2014 r. obywatelski projekt w tej sprawie podpisało 140 tys. osób.

Głównym sporem jest to, czy śląska mowa to odrębny język regionalny, czy tylko dialekt polskiego. Wnioskodawcy uważają, że nadanie statusu językowego to decyzja polityczna, a nie wyłącznie naukowa. Prezydent, wetując identyczny projekt w 2024 r., argumentował przeciwnie - że decydować powinni językoznawcy, a wśród nich przeważa opinia, że śląski jest dialektem polskiego. W tle pojawiają się też obawy części opinii publicznej, że uznanie języka to pierwszy krok w stronę autonomii lub separatyzmu regionu, choć wnioskodawcy i część organizacji śląskich temu zaprzeczają, wskazując, że regulacja ma wręcz wzmocnić więź Śląska z Polską.