Do druku nr 1390 - ocena skutków regulacji

Ten dokument to fachowa ocena skutków poselskiego projektu ustawy, który wydłuża o kolejne 10 lat zakaz sprzedaży ziemi rolnej należącej do państwa, a dokładnie do tak zwanego Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Obecny zakaz kończy się 30 kwietnia 2026 roku, a projekt przedłuża go aż do 2036 roku. Autorzy projektu chcą w ten sposób chronić polską ziemię rolną przed masowym wykupem przez inwestorów, fundusze i firmy niezwiązane z rolnictwem, a jednocześnie utrzymać ją w rękach rolników, którzy dziś tę ziemię dzierżawią od państwa.

• Zakaz sprzedaży państwowej ziemi rolnej, który dziś obowiązuje do 30 kwietnia 2026 roku, zostaje wydłużony o 10 lat - do 2036 roku.
• Sprzedaż ziemi z państwowego zasobu bez zgody ministra odpowiedzialnego za rozwój wsi pozostaje nieważna z mocy prawa - tak jak obecnie, tylko przez dłuższy okres.
• Bez zmian pozostają dotychczasowe wyjątki od zakazu - nadal można sprzedać m.in. domy, mieszkania, garaże z niezbędnym gruntem, działki do 2 hektarów oraz tereny przeznaczone w planach gmin pod inwestycje niewiejskie (np. pod fabryki, magazyny czy budownictwo mieszkaniowe).
• Projekt nie wprowadza żadnych nowych zasad ani instytucji - po prostu przedłuża regulację, która działa od 2016 roku.
• Ustawa ma wejść w życie 14 dni od ogłoszenia.

Projekt zgłosiła grupa posłów, a w pracach nad nim reprezentuje ich poseł Paweł Sałek. Wnioskodawcy tłumaczą, że chcą zapobiec spekulacyjnemu wykupowi ziemi rolnej przez krajowy i zagraniczny kapitał niezwiązany z rolnictwem.

Zwykłego mieszkańca miasta ta zmiana raczej nie dotknie bezpośrednio - chodzi o ziemię należącą do państwa, a nie prywatną. Najbardziej odczują ją rolnicy, którzy dziś dzierżawią ziemię od Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (KOWR) - takich umów dzierżawy jest obecnie ponad 70 tysięcy. Jeśli jesteś rolnikiem dzierżawiącym ziemię od państwa, projekt oznacza, że nadal nie będziesz mógł tej ziemi kupić na własność - zostajesz w roli dzierżawcy przez kolejną dekadę, ale też nie grozi ci, że ziemia zostanie sprzedana komuś innemu spod twoich nóg. Jeśli natomiast liczyłeś na to, że po 2026 roku państwowa ziemia trafi na wolny rynek i będziesz mógł ją kupić - ta możliwość znika na kolejne 10 lat. Skutki są też mocno regionalne: aż cztery województwa - zachodniopomorskie, wielkopolskie, dolnośląskie i warmińsko-mazurskie - mają ponad 800 tysięcy z 1,33 miliona hektarów objętych zakazem, więc to głównie mieszkańców tych regionów sprawa dotyczy realnie.

Niniejszy dokument to opinia własna Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu - eksperci sejmowi nie zajmują w niej jednoznacznego stanowiska "za" czy "przeciw", tylko analizują skutki projektu, wskazując zarówno korzyści (ochrona ziemi przed spekulacją, wsparcie gospodarstw rodzinnych), jak i ryzyka (utrwalenie niskiej mobilności ziemi, możliwe hamowanie modernizacji rolnictwa). Ten sam projekt był też wcześniej sprawdzany przez to biuro pod kątem zgodności z prawem Unii Europejskiej - bez zastrzeżeń blokujących dalsze prace. W konsultacjach społecznych wzięło udział 19 osób i instytucji, a większość ankietowanych poparła przedłużenie zakazu, argumentując to potrzebą ochrony ziemi przed "patodeweloperką" i wykupem przez fundusze inwestycyjne. W literaturze naukowej cytowanej w opinii pojawia się też głos krytyczny, według którego zakaz sprzedaży nie ma merytorycznego uzasadnienia i szkodzi konkurencyjności polskiego rolnictwa. Do dokumentu nie dołączono odrębnych opinii Prokuratora Generalnego, Krajowej Rady Izb Rolniczych, Narodowego Banku Polskiego ani Sądu Najwyższego.

Ocena skutków regulacji zawarta w dokumencie pokazuje, że najważniejsze będą skutki finansowe dla budżetu państwa, uzależnione od tego, jak w praktyce potoczy się sprzedaż wyjątków przewidzianych w ustawie. Jeśli sprzedaż w ramach obecnych wyjątków będzie kontynuowana na dotychczasowym poziomie, ubytek dochodów budżetowych może być minimalny lub żaden. Gorzej, jeśli sprzedaż wyraźnie spadnie - dochody ze sprzedaży ziemi stanowią dziś średnio 61,7% wszystkich wpływów z gospodarowania państwową ziemią rolną i zasilają m.in. Fundusz Rekompensacyjny oraz budżet Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa; ich spadek może oznaczać dodatkowe obciążenie budżetu państwa w części dotyczącej rozwoju wsi. Dokument szacuje też, ile państwo straciłoby, gdyby zakaz NIE został przedłużony - powołując się na wcześniejsze analizy z 2016 roku (średnio 574 mln zł rocznie) oraz obecny, prawie trzykrotny wzrost cen ziemi rolnej (z 26 tys. zł/ha w latach 2019-2020 do 71 151 zł/ha w marcu 2025 według GUS), można szacunkowo mówić o utraconych przychodach rzędu około 2 mld zł rocznie w wariancie odejścia od zakazu. Projekt nie wprowadza żadnych nowych obowiązków biurokratycznych dla obywateli ani firm - administracyjnie nic się nie zmienia. Największe znaczenie społeczne miałby brak przedłużenia zakazu: 1,33 mln hektarów ziemi trafiłoby potencjalnie na sprzedaż, co według dokumentu mogłoby przyspieszyć zanikanie mniejszych gospodarstw rolnych, zwłaszcza w czterech wymienionych wcześniej województwach.

To poselski projekt ustawy, obecnie na etapie prac sejmowych, oceniony przez Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji 30 czerwca 2025 roku. Wcześniej, w kwietniu 2025 roku, to samo biuro sprawdzało projekt pod kątem zgodności z prawem unijnym. Obecny zakaz sprzedaży wygasa 30 kwietnia 2026 roku, co wyznacza praktyczny termin na zakończenie prac nad projektem.

Sprawa nie jest jednoznaczna. Z jednej strony zdecydowana większość głosów z konsultacji społecznych popiera dalsze ograniczanie sprzedaży państwowej ziemi, obawiając się wykupu przez fundusze inwestycyjne i deweloperów oraz utraty "polskiej ziemi" na rzecz kapitału zagranicznego. Z drugiej strony część ekspertów i publikacji naukowych cytowanych w opinii ocenia, że tak długo utrzymywany zakaz nie ma solidnego uzasadnienia merytorycznego, ogranicza rolnikom dostęp do kredytów i inwestycji (bo dzierżawcy mają mniejsze poczucie stabilności niż właściciele) oraz utrwala rozdrobnioną, mało nowoczesną strukturę polskiego rolnictwa - przy niemal dwukrotnie wyższym niż średnia unijna udziale osób pracujących w rolnictwie.