Do druku nr 1651 - ocena skutków regulacji

To opinia ekspercka Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, oceniająca projekt zmiany ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Projekt złożył Senat. Chodzi o osoby, które w latach 1956-1990, gdy były jeszcze nieletnie, działały na rzecz niepodległości Polski lub przestrzegania praw człowieka i za to trafiły przed sąd dla nieletnich albo sąd rodzinny, który zastosował wobec nich środki poprawcze lub wychowawcze zamiast zwykłego wyroku karnego. Dziś takie osoby nie mogą uzyskać statusu osoby represjonowanej, bo przepisy uznają za represjonowanych tylko tych, których ścigano listem gończym, oskarżono lub skazano jak dorosłych. Projekt miał to zmienić - i, jak wynika z metadanych druku, ostatecznie się to udało.

• Dziś: status osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje tylko tym, którzy jako dorośli byli ścigani listem gończym, oskarżeni lub skazani za działalność niepodległościową w latach 1956-1990. Po zmianie: status przysługuje także osobom, wobec których - gdy były nieletnie - sąd dla nieletnich lub sąd rodzinny orzekł środki poprawcze lub wychowawcze za tę samą działalność.
• Zmiana ustawy weszła w życie po 14 dniach od ogłoszenia.
• Nowo uprawnione osoby zyskują dostęp do wypłat pieniężnych i pomocy finansowej z Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (UdSKiOR), korzystania poza kolejnością z opieki zdrowotnej, ulg na przejazdy komunikacją publiczną oraz - jeśli pracują - dodatkowych 5 dni urlopu w roku.
• Status trzeba potwierdzić wnioskiem - o uznaniu decyduje Instytut Pamięci Narodowej (IPN), a wypłaty prowadzi UdSKiOR; nic nie przyznaje się automatycznie.

Projekt złożył Senat, reprezentowany przez senator Alicję Zając. Cel: zrównać sytuację nieletnich opozycjonistów PRL z dorosłymi represjonowanymi, zgodnie z zasadą równości z Konstytucji.

Zmiana dotyczy wąskiej, konkretnej grupy: osób, które w młodości - najczęściej między 13. a 17-18. rokiem życia - działały w opozycji wobec władzy komunistycznej lub broniły praw człowieka w Polsce w latach 1956-1990, a sąd dla nieletnich albo sąd rodzinny zastosował wobec nich środki poprawcze lub wychowawcze. Jeśli Twój dziadek, babcia albo inny bliski krewny w młodym wieku brał udział w takiej działalności i trafił przed taki sąd zamiast zwykłego sądu karnego, to po zmianie przepisów może złożyć wniosek o status osoby represjonowanej i - po jego potwierdzeniu - otrzymywać wypłatę pieniężną, korzystać z pomocy finansowej, ulg zdrowotnych i komunikacyjnych. Dokument szacuje, że taką możliwość zyska od około 100 do maksymalnie 264 osób w całym kraju - to bardzo mała grupa, głównie dzisiejsi seniorzy. Zmiana dotyczy też pracodawców takich osób (będą musieli dać im dodatkowe 5 dni urlopu) oraz gmin, które będą mogły - ale nie muszą - zwalniać ich z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej.

Rada Ministrów oceniła, że szacunek Senatu (264 osoby, które mogą uzyskać status) jest zawyżony, i wskazała realistyczną liczbę ok. 100 osób; Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji (BEOS) zgadza się z rządem, a nawet uważa, że rzeczywista liczba może być jeszcze mniejsza. Minister Finansów zwrócił uwagę, że zmiana zwiększy wydatki budżetu państwa i koszty powinny zmieścić się w obowiązującym limicie wydatków budżetowych. W konsultacjach społecznych (12 ankiet) grupa byłych opozycjonistów z tzw. Apelu 258 zaproponowała połączenie prac nad tym projektem z szerszym projektem środowiskowym, obejmującym więcej uprawnień. Sama opinia BEOS ocenia zmianę prawną pozytywnie - uznaje ją za zgodną z zasadą równości z Konstytucji oraz z Europejską Konwencją Praw Człowieka, nie zgłaszając zastrzeżeń w tym zakresie.

Ocena Skutków Regulacji (OSR) załączona do projektu szacowała koszt dla budżetu państwa na około 9,3 mln zł w pierwszym roku i 93 mln zł w ciągu 10 lat - ale BEOS uznał ten szacunek za zawyżony, bo opierał się na wyższej liczbie osób uprawnionych (264) niż wskazywała Rada Ministrów (ok. 100). Licząc od tej niższej liczby, roczny koszt wyniósłby raczej ok. 3,6-4,9 mln zł (rosnąco do 2034 r.), a w 10 lat - około 39,7 mln zł. Te pieniądze idą na wypłaty pieniężne i pomoc finansową z budżetu Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (UdSKiOR) oraz na wypłaty wyrównawcze realizowane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). Dodatkowe, niemożliwe do wcześniejszego wyliczenia koszty mogą ponieść gminy, jeśli zdecydują się zwalniać nowo uprawnione osoby z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej - to jednak decyzja dobrowolna każdej gminy, zależna od jej sytuacji finansowej. Projekt nie wskazywał źródła finansowania tych wydatków w budżecie państwa.

Opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji (BEOS) z 15 września 2025 r., przygotowana dla Marszałka Sejmu do druku nr 1651. Proces zakończył się pomyślnie - Prezydent podpisał ustawę.

Nie jest to spór polityczny, lecz spór o liczby i zakres zmiany: Senat szacował, że z nowych przepisów skorzysta 264 osoby, rząd mówił o ok. 100, a BEOS uważał, że będzie ich jeszcze mniej. Do tego dochodzi propozycja części byłych opozycjonistów (sygnatariuszy Apelu 258), by nie ograniczać się do tej wąskiej zmiany, tylko połączyć ją z szerszym projektem obejmującym więcej uprawnień dla represjonowanych i ich rodzin - taka propozycja nie została jednak uwzględniona w opiniowanym projekcie.