Do druku nr 1945 - ocena skutków regulacji

Posłowie proponują zmianę w ustawie zwanej Kartą Nauczyciela, czyli w przepisach regulujących pracę nauczycieli w szkołach publicznych. Sprawa dotyczy pieniędzy za tak zwane godziny ponadwymiarowe, czyli lekcje ponad etat nauczyciela, których jednak nie udało się poprowadzić - bo na przykład klasa pojechała na wycieczkę albo uczeń, z którym nauczyciel miał zajęcia indywidualne, nie przyszedł. Od 1 września 2025 r. obowiązują przepisy, które w niektórych takich sytuacjach gwarantują wypłatę, ale praktyka pierwszych miesięcy roku szkolnego pokazała, że pomijają wiele codziennych przypadków. Ten projekt ma to naprawić, zastępując wąską listę wyjątków jedną, ogólną zasadą: liczy się gotowość nauczyciela do pracy, a nie to, czy akurat mieści się na liście wyjątków.

• Dziś nauczyciel dostaje pieniądze za niezrealizowaną godzinę ponadwymiarową tylko w kilku dokładnie wskazanych sytuacjach. Po zmianie wystarczy, że był gotowy do prowadzenia zajęć, a nie mógł tego zrobić z przyczyn od siebie niezależnych - dostanie wynagrodzenie w każdym takim przypadku, np. gdy klasa jest na wycieczce, na wagarach albo uczeń nauczany indywidualnie się nie zjawił.
• Gdy zajęcia się nie odbędą, dyrektor będzie mógł w tym czasie przydzielić nauczycielowi inne zadania wynikające z pracy szkoły, zamiast po prostu płacić mu za czas, w którym nic nie robił.
• Jeśli zamiast nieodbytej godziny ponadwymiarowej nauczyciel poprowadzi doraźne zastępstwo za innego nauczyciela, dostanie wynagrodzenie tylko raz - za zaplanowane zajęcia, a nie dodatkowo za samo zastępstwo.
• Do dni obniżających liczbę godzin liczonych jako podstawa wynagrodzenia w niepełnych tygodniach pracy (np. z powodu choroby nauczyciela czy święta) dochodzi nowy przypadek: dzień, na który nauczycielowi w ogóle nie zaplanowano żadnych zajęć.
• Nowe zasady mają obowiązywać od 1 stycznia 2026 r., ale bez wyrównania za wcześniejszy okres - nauczyciele nie odzyskają pieniędzy za godziny nieodbyte od września do grudnia 2025 r. na starych zasadach.

Projekt zgłosili posłowie - jako przedstawiciela wnioskodawców wskazano posła Adama Krzemińskiego. Autorzy tłumaczą, że wcześniejsza zmiana Karty Nauczyciela, obowiązująca od września 2025 r., nie dała nauczycielom pełnej gwarancji wynagrodzenia za nieodbyte zajęcia, mimo że byli gotowi je prowadzić.

Zmiana dotyczy nauczycieli zatrudnionych na zasadach Karty Nauczyciela w szkołach publicznych - takich, którzy oprócz swojego etatu (pensum) prowadzą dodatkowe, płatne osobno godziny ponadwymiarowe. Z danych przywołanych w dokumencie wynika, że potencjalnie może to dotyczyć każdego z około 630 tysięcy nauczycieli, jeśli tylko podejmie się takich dodatkowych godzin - a w ostatnich latach robi to coraz więcej osób, bo w szkołach brakuje kadry. Jeśli jesteś nauczycielem i twoja klasa nagle wyjeżdża na wycieczkę albo uczeń, z którym uczysz się indywidualnie, nie pojawia się na zajęciach - a ty byłeś gotowy prowadzić lekcję - nie stracisz za to pieniędzy, nawet jeśli dyrektor każe ci w tym czasie zająć się czymś innym w szkole. Jeśli jesteś rodzicem lub uczniem, zmiana pośrednio może ułatwić organizowanie wycieczek i wyjść klasowych - bo dziś zdarzało się, że nauczyciele niechętnie się na nie zgadzali albo wchodzili w konflikty, bo tracili wynagrodzenie za odwołane w tym czasie lekcje. Jeśli natomiast pracujesz w samorządzie i odpowiadasz za budżet oświaty w gminie, powiecie czy województwie, powinieneś liczyć się z tym, że koszty wynagrodzeń nauczycieli mogą wzrosnąć, choć dokument nie podaje, o ile dokładnie.

Związek Gmin Wiejskich RP w liście otwartym do premiera skrytykował sam tryb prac nad projektem - uznał, że tak ważna dla budżetów samorządów zmiana nie powinna być procedowana jako projekt poselski, z pominięciem wspólnych zespołów rządu i samorządów zajmujących się oświatą, i że to lekceważenie pracy tych zespołów. Wcześniej, przy poprzedniej zmianie tych samych przepisów, podobną uwagę zgłaszał Związek Nauczycielstwa Polskiego, wskazując na luki w katalogu sytuacji objętych wynagrodzeniem - uwaga nie została wtedy uwzględniona. W konsultacjach publicznych do obecnego projektu wzięło udział 73 osoby, które zgłosiły 119 szczegółowych komentarzy. Sam cel zmiany spotkał się z poparciem, ale wskazywano, że projekt wciąż nie obejmuje wielu sytuacji, np. delegowania nauczyciela na szkolenia, uroczystości szkolne, egzaminy czy spotkania z rodzicami, ani zajęć specjalistycznych, jak terapia czy logopedia. Sami autorzy analizy sejmowej (Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji) przyznają wprost, że nie da się policzyć, ile ta zmiana będzie kosztować, bo nikt nie zbiera danych o liczbie odwoływanych godzin ponadwymiarowych w szkołach.

Dokument zawiera pełną ocenę skutków regulacji, ale autorzy analizy sejmowej wprost przyznają, że nie da się policzyć, ile ta zmiana będzie kosztować - bo nikt nie prowadzi statystyk, ile godzin ponadwymiarowych nauczyciele tracą z przyczyn od siebie niezależnych. Wiadomo natomiast, skąd popłyną te pieniądze: wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe wlicza się do tak zwanego wynagrodzenia średniego nauczycieli, na które państwo gwarantuje samorządom środki w ramach corocznej subwencji oświatowej. Jeśli wypłaty zmieszczą się w tych środkach, budżet państwa nic nie odczuje. Jeśli jednak koszty je przekroczą, różnicę pokryją z własnych pieniędzy gminy, powiaty i województwa prowadzące szkoły - a skala tego problemu będzie zależeć od tego, jak często w danej szkole odwoływane są zajęcia. Dla porównania: łączna kwota, jaką na 2026 r. zaplanowano na wszystkie potrzeby oświatowe samorządów w Polsce, wynosi 111,5 mld zł - o 8,9 mld zł (8,6 proc.) więcej niż w 2025 r. - ale ta suma nie uwzględnia jeszcze skutków tej konkretnej zmiany. Na wypadek nieprzewidzianych wzrostów kosztów oświaty w trakcie roku w budżecie państwa na 2026 r. zaplanowano dodatkową rezerwę w wysokości 1,6 mld zł na uzupełnienie dochodów samorządów, choć nie jest ona dedykowana wprost tej ustawie.

To opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, sporządzona w trybie pilnym 18 listopada 2025 r. do poselskiego projektu zmiany Karty Nauczyciela, zanim trafił on pod obrady Sejmu. Projekt nawiązuje do zmian w tej samej ustawie, które weszły w życie 1 września 2025 r.

Największy spór dotyczy nie samego celu projektu - z tym zgadza się właściwie każdy - ale tego, kto go sfinansuje i jak został przygotowany. Związek Gmin Wiejskich RP uznał, że pominięcie zespołów łączących rząd i samorządy przy tak ważnej dla budżetów gmin zmianie jest brakiem szacunku dla ich pracy i podważa sens ich istnienia. Z kolei w konsultacjach społecznych część głosów krytykowała samą zasadę płacenia nauczycielowi za lekcję, która się nie odbyła, nazywając to obciążaniem finansów publicznych za niewykonaną pracę - inni nauczyciele odpowiadali, że w tym czasie i tak wykonują inne obowiązki zawodowe, jak przygotowywanie materiałów czy uzupełnianie dokumentacji.