Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw.

Rząd proponuje wprowadzenie do polskiego prawa czegoś, czego dotąd nie było: możliwości rozwiązania małżeństwa bez udziału sądu. Dziś jedyną drogą do rozwodu jest proces sądowy, nawet jeśli oboje małżonkowie są całkowicie zgodni. Projekt wprowadza tzw. rozwód pozasądowy - dla par bez wspólnych małoletnich dzieci, które zgodnie chcą się rozstać, cała procedura będzie mogła odbyć się w zwykłym urzędzie stanu cywilnego, przed jego kierownikiem. To nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz czterech innych ustaw, przygotowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości na wniosek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego.

• Dziś: rozwód wymaga zawsze procesu sądowego, niezależnie od tego, czy małżonkowie się zgadzają. Po zmianie: małżeństwo bez wspólnych małoletnich dzieci (ani dziecka w drodze), trwające dłużej niż rok, będzie mogło zakończyć się przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, bez sądu.
• Procedura ma dwa etapy rozłożone w czasie: najpierw oboje małżonkowie osobiście składają w urzędzie pisemne zapewnienia, że spełniają warunki rozwodu; potem musi minąć co najmniej miesiąc "do namysłu", zanim złożą już ostateczne oświadczenia o rozwiązaniu małżeństwa.
• Małżeństwo uznaje się za rozwiązane dopiero, gdy urzędnik dopisze do aktu małżeństwa specjalną wzmiankę - to ten wpis, a nie samo oświadczenie, kończy formalnie związek.
• Za każdy z dwóch etapów trzeba będzie zapłacić 300 zł, czyli łącznie 600 zł - tyle samo, ile dziś kosztuje pozew o rozwód w sądzie. Pieniądze trafią do budżetu gminy, nie państwa.
• Jeśli po fakcie okaże się, że para miała jednak wspólne dzieci, albo że ktoś złożył oświadczenie pod przymusem, w błędzie lub bez pełnej świadomości - rozwód pozasądowy będzie można unieważnić, ale tylko przed sądem, za opłatą 200 zł.

Projekt zgłosił rząd (Rada Ministrów), a przygotowało go Ministerstwo Sprawiedliwości. Bezpośrednim impulsem było stanowisko Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego z 14 stycznia 2025 r., która rekomendowała wprowadzenie takiej procedury, powołując się na podobne rozwiązania obowiązujące już m.in. we Francji, Hiszpanii, Włoszech czy Portugalii.

To zmiana dla osób, które chcą się rozwieść, a nie mają jeszcze dzieci ani sporu co do samego faktu rozstania. Jeśli jesteś w takim małżeństwie i oboje z partnerem/partnerką się zgadzacie - zamiast składać pozew i czekać na terminy rozpraw w sądzie okręgowym, będziecie mogli umówić się w dowolnym urzędzie stanu cywilnego w Polsce, złożyć dwa razy oświadczenia (w odstępie co najmniej miesiąca) i po opłaceniu 600 zł łącznie zakończyć małżeństwo bez udziału sądu. Jeśli natomiast macie wspólne małoletnie dziecko, jesteście w konflikcie co do samego rozwodu, albo nie jesteście oboje obywatelami Polski i nie mieszkacie w Polsce - ta ścieżka nie będzie dla was dostępna i rozwód nadal będzie wymagał sądu. Projekt nie znosi rozwodu sądowego - zostaje on jako alternatywa dla każdego, kto woli lub musi z niego skorzystać. Uzasadnienie projektu powołuje się na dane GUS, według których w 2023 r. odnotowano 24 333 rozwody małżeństw bez małoletnich dzieci - to przybliżona skala osób, które mogłyby dziś skorzystać z nowej, prostszej ścieżki.

Do druku nie dołączono opinii instytucji takich jak Sąd Najwyższy, Prokurator Generalny, Krajowa Rada Sądownictwa czy Narodowy Bank Polski, ani wyników konsultacji społecznych. Jedynym przywołanym w uzasadnieniu głosem eksperckim jest stanowisko Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego przy Ministrze Sprawiedliwości z 14 stycznia 2025 r., która opowiedziała się za wprowadzeniem rozwodu pozasądowego i zarysowała jego główne ramy - rząd powołuje się na to stanowisko jako uzasadnienie kierunku zmian, a nie jako niezależną recenzję gotowego projektu.

Ocena Skutków Regulacji zawarta w dokumencie nie podaje żadnej konkretnej kwoty kosztów wdrożenia - na przykład kosztu dostosowania systemu teleinformatycznego rejestru stanu cywilnego czy szkolenia ponad 2 257 urzędów stanu cywilnego w Polsce. Autorzy projektu wprost stwierdzają, że bilans dla budżetu państwa i samorządów będzie neutralny, bo koszty obsługi rozwodów pozasądowych mają się zwrócić z opłat wnoszonych przez małżonków (600 zł łącznie za obie wizyty w urzędzie), a te opłaty trafią do budżetów gmin, nie państwa. Dla gmin oznacza to nowe, dodatkowe źródło dochodu, ale też nowy obowiązek - urzędnicy USC będą musieli weryfikować spełnienie warunków, prowadzić nowy rejestr rozwodów pozasądowych i przekazywać dane o wykształceniu oraz sytuacji zawodowej rozwodzących się małżonków do statystyki publicznej. Sądy okręgowe powinny odczuć pewne odciążenie, bo część spraw rozwodowych (dotyczących par bez dzieci) przestanie do nich trafiać, choć projekt nie szacuje liczbowo, o ile mniej spraw wpłynie do sądów.

To rządowy projekt nowelizacji, przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości i przyjęty przez Radę Ministrów. Sam dokument nie wskazuje, na jakim etapie prac w Sejmie się aktualnie znajduje. Ustawa ma wejść w życie dopiero po 12 miesiącach od ogłoszenia - ten długi czas ma posłużyć na przygotowanie urzędów, przeszkolenie kierowników USC i dostosowanie systemów informatycznych.