Do druku nr 2250 - opinia SN

To pismo Sądu Najwyższego z 9 marca 2026 roku to oficjalna opinia prawna do rządowego projektu zmian w ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy. Kancelaria Sejmu poprosiła Sąd Najwyższy o ocenę tego projektu, ponieważ dotyczy on m.in. nowych uprawnień inspektorów pracy. W odpowiedzi Sąd Najwyższy nie daje projektowi zielonego światła - wskazuje poważne zastrzeżenia konstytucyjne wobec jednego z kluczowych pomysłów rządu i domaga się gruntownej poprawki tych przepisów, zanim trafią one do dalszych prac w Sejmie.

• Rządowy projekt daje inspektorom pracy nowe narzędzie: zamiast kierować sprawę do sądu pracy, urzędnik Państwowej Inspekcji Pracy miałby sam wydawać decyzję administracyjną stwierdzającą, że umowa cywilnoprawna (np. umowa zlecenie) jest w rzeczywistości umową o pracę.
• Podobne uprawnienie dotyczyłoby sytuacji, gdy ktoś pracuje bez żadnej umowy - inspektor mógłby urzędowo przesądzić, że między stronami istnieje stosunek pracy.
• Sąd Najwyższy ocenia to rozwiązanie krytycznie - jego zdaniem to, czy ktoś pracuje na umowie o pracę, to sprawa prywatna między dwiema stronami, a nie coś, o czym z góry może zdecydować urzędnik, tak jak dziś robi to np. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) w sprawach składkowych.
• Zdaniem sędziów taka decyzja urzędnika może naruszać konstytucyjną wolność wyboru pracy oraz prawo do rozstrzygania takich sporów przez niezależny sąd, a nie przez urząd.
• Sąd Najwyższy podsumowuje, że te konkretne przepisy wymagają gruntownej poprawki, choć nie kwestionuje samego celu ustawy, czyli walki z zatrudnianiem na umowach śmieciowych zamiast umów o pracę.

Opinię podpisała Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego, dr hab. Małgorzata Manowska. Sąd Najwyższy ma ustawowy obowiązek opiniować projekty ustaw wpływające na sprawy rozpatrywane przez sądy, dlatego odpowiedział na prośbę Kancelarii Sejmu z lutego 2026 roku.

Jeśli pracujesz na umowie zlecenie albo bez żadnej umowy, a twoje warunki w praktyce wyglądają jak etat - masz szefa, stałe godziny, wyznaczone miejsce pracy - to właśnie ciebie dotyczy spór opisany w tym piśmie. Projekt rządu miał dać inspektorowi pracy prawo, by sam, bez wyroku sądu, orzekł, że twoja umowa to w rzeczywistości umowa o pracę, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla ciebie i twojego pracodawcy - składkami, urlopem, zasadami wypowiedzenia. Sąd Najwyższy ostrzega, że taki tryb może być wręcz niekorzystny dla pracownika, bo wydłuży całą sprawę: od decyzji urzędnika i tak trzeba będzie iść do sądu, więc zamiast jednego postępowania sądowego powstanie postępowanie urzędowe plus sądowe. Jeśli jesteś pracodawcą zatrudniającym ludzi na zlecenia lub kontrakty, również cię to dotyczy - inspektor mógłby narzucić zmianę statusu takiej osoby bez twojej zgody i bez wyroku sądu.

W dostępnym materiale znajduje się wyłącznie opinia Sądu Najwyższego do tego projektu - nie ma tu stanowisk innych instytucji, takich jak rząd, Prokurator Generalny czy organizacje pracodawców i pracowników. Sąd Najwyższy ocenia projekt krytycznie: popiera sam cel ustawy, czyli skuteczniejszą walkę z fałszywym samozatrudnieniem i pracą bez umowy, ale sprzeciwia się konkretnemu narzędziu - decyzji administracyjnej inspektora pracy ustalającej istnienie umowy o pracę. Zdaniem sądu takie rozwiązanie miesza dwa różne światy prawa: prywatne stosunki pracy oraz władcze decyzje urzędowe, i grozi niezgodnością z konstytucyjnym prawem do sądu oraz wolnością wykonywania pracy. Sąd Najwyższy rekomenduje gruntowną poprawkę tych przepisów przed dalszymi pracami nad projektem.

Ten dokument to opinia prawna, a nie ustawa - nie ma w nim więc wyliczeń kosztów ani Oceny Skutków Regulacji (OSR). Z treści pisma wynika jednak jasno, co grozi, jeśli uwagi Sądu Najwyższego zostaną zignorowane: przepisy dające inspektorom pracy prawo do samodzielnego ustalania istnienia umowy o pracę mogą w przyszłości zostać zaskarżone jako niezgodne z konstytucją. Jeśli natomiast rząd i Sejm posłuchają Sądu Najwyższego, sporne przepisy - o decyzjach administracyjnych i indywidualnych wykładniach dotyczących umów o pracę - zostaną prawdopodobnie zmienione lub usunięte z projektu, a o tym, czy dana umowa jest w rzeczywistości umową o pracę, nadal będą rozstrzygać wyłącznie sądy pracy, tak jak dziś.

To pismo to opinia prawna złożona w trakcie prac nad rządowym projektem zmian w ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy. Kancelaria Sejmu poprosiła Sąd Najwyższy o ocenę projektu 24 lutego 2026 roku, a Sąd Najwyższy odpowiedział 9 marca 2026 roku, jeszcze przed dalszymi etapami prac w Sejmie.

Spór dotyczy tego, kto powinien decydować, czy dana umowa jest w rzeczywistości umową o pracę. Rząd argumentuje, że dzisiejsza droga sądowa jest zbyt rzadko wykorzystywana i zbyt powolna, więc inspektor pracy powinien móc szybciej reagować na fałszywe umowy cywilnoprawne, wydając własną decyzję. Sąd Najwyższy odpowiada, że to rozwiązanie błędne od podstaw - urzędnik nie powinien zastępować sądu w sprawach, które z natury są sporem prywatnym między dwiema stronami, a taki mechanizm w praktyce wydłuży, a nie skróci, drogę do ostatecznego rozstrzygnięcia, bo od decyzji urzędnika i tak będzie można się odwołać do sądu.