Do druku nr 2674 - opinia BEOS - ocena skutków regulacji.

Posłowie proponują dopisanie do ustawy o szkolnictwie wyższym i nauce nowego obowiązku: rząd będzie musiał co roku przeznaczać z budżetu państwa na naukę, badania i szkolnictwo wyższe coraz większy procent Produktu Krajowego Brutto (PKB) - od 1,3% w 2027 roku aż do 3% w 2034 roku i w latach kolejnych. Wnioskodawcy tłumaczą to tym, że polska nauka jest dziś finansowana najgorzej od ćwierćwiecza, mimo rosnącej gospodarki. Do projektu dołączono opinię Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, która sprawdza, ile realnie będzie kosztować to rozwiązanie i jakie niesie ryzyka.

• Dziś nie ma ustawowego minimum wydatków na naukę - w 2026 r. budżet państwa przeznacza na ten cel nieco ponad 1% PKB. Po zmianie powstanie prawny obowiązek: 1,3% PKB w 2027 r., rosnąco co roku, aż do 3% PKB w 2034 r. i w kolejnych latach.
• Powstaje nowy dokument rządowy - trzyletni program finansowania nauki - który rząd ma co roku uchwalać i przekazywać Sejmowi i Senatowi.
• Rząd będzie musiał co roku, do 31 marca, tłumaczyć się przed Sejmem i Senatem, czy udało się wydać zaplanowane pieniądze, a jeśli nie - dlaczego.
• Minister finansów, na wniosek ministra nauki, będzie mógł przesuwać pieniądze między różnymi częściami budżetu przeznaczonymi na naukę.
• Ustawa ma wejść w życie 14 dni po ogłoszeniu, z zachowaniem okresu przejściowego na pierwsze lata wdrażania.

Projekt bezpośrednio dotyczy blisko 1,28 miliona studentów i doktorantów oraz około 320 tysięcy osób pracujących naukowo w Polsce - profesorów, doktorów habilitowanych, doktorów i pozostałych pracowników uczelni i instytutów badawczych (w tym 352 uczelnie oraz ponad 150 instytutów naukowych). Pośrednio dotyczy też wszystkich podatników, bo więcej pieniędzy na naukę oznacza mniej miejsca w budżecie na inne cele albo większy dług publiczny.

Jeśli jesteś studentem lub doktorantem, projekt może w praktyce oznaczać lepszy dostęp do laboratoriów, sprzętu, stypendiów i wyjazdów zagranicznych - ale dopiero za kilka lat i pod warunkiem, że uczelnie sensownie wydadzą dodatkowe pieniądze. Jeśli pracujesz naukowo na uczelni lub w instytucie badawczym, możesz liczyć na wyższe pensje i większą stabilność zatrudnienia. Jeśli jesteś zwykłym podatnikiem, niezwiązanym z nauką, zapłacisz za to pośrednio - poprzez wyższy dług publiczny, bo opinia Biura Ekspertyz wylicza, że koszt tego rozwiązania nie zwróci się w pełni dzięki samemu wzrostowi gospodarczemu.

Niniejszy dokument to opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji (BEOS) Kancelarii Sejmu - eksperci oceniają projekt krytycznie pod względem finansowym i prawnym: kwestionują rządowe wyliczenie kosztu na 2027 r. (15 mld zł), wskazują na konflikt nowego przepisu z już istniejącym w ustawie mechanizmem corocznego podnoszenia finansowania nauki (który projekt pomija i nie uchyla) oraz sygnalizują wątpliwości konstytucyjne związane z ograniczaniem swobody rządu w planowaniu budżetu. Do druku dołączono też dwie wcześniejsze opinie BEOS - o zgodności projektu z prawem Unii Europejskiej oraz o tym, czy projekt wykonuje prawo unijne - ale ich treści nie zawiera niniejszy dokument. W konsultacjach społecznych projektu wzięło udział jedynie 8 osób, występujących prywatnie, a nie w imieniu uczelni, organizacji czy instytucji; część z nich postulowała jeszcze szybsze dojście do poziomu 3% PKB, już od 2027 roku.

Ocena Skutków Regulacji przygotowana przez Biuro Ekspertyz Sejmu pokazuje, że koszt tej ustawy będzie znacznie wyższy, niż deklarują sami wnioskodawcy. Wnioskodawcy szacują wzrost wydatków budżetu państwa o około 15 miliardów złotych w 2027 roku. Analiza BEOS wylicza, że łączny dodatkowy koszt w latach 2027-2034 wyniesie ok. 542 miliardy złotych, a licząc dzisiejszą wartość tych przyszłych wydatków (czyli po uwzględnieniu inflacji i czasu) - około 423 miliardy złotych, co odpowiada ponad 10% całej polskiej gospodarki z 2026 roku.

Ponieważ projekt nie przewiduje żadnych nowych wpływów do budżetu, cały ten koszt zostanie sfinansowany długiem. Dług całego sektora publicznego, który na koniec 2025 r. wynosił niecałe 60% PKB (czyli tyle, ile dopuszcza unijna reguła fiskalna), może dzięki tej ustawie przekroczyć ten próg. Wzrost wydatków na naukę może też - w dłuższej perspektywie - pobudzić gospodarkę i zwiększyć wpływy podatkowe, ale nawet w najbardziej optymistycznym scenariuszu (badania wskazują na wzrost gospodarczy od 0,5 do 1,8 punktu procentowego PKB na każdy dodatkowy procent PKB wydany na naukę) koszty przewyższają korzyści dla budżetu państwa - o kwotę od 152 do 434 miliardów złotych w całym analizowanym okresie.

Projekt budzi kontrowersje na kilku płaszczyznach. Część uczestników konsultacji społecznych uważa, że tempo dochodzenia do 3% PKB jest zbyt wolne i proponuje szybsze tempo, nawet już od 2027 roku. Z drugiej strony analiza BEOS wskazuje na poważne ryzyka: koszt ustawy może doprowadzić do przekroczenia unijnego limitu zadłużenia (60% PKB), naruszyć krajową regułę ograniczającą wzrost wydatków budżetowych oraz - zdaniem ekspertów - budzić wątpliwości konstytucyjne, bo ogranicza swobodę rządu w corocznym planowaniu budżetu, co konstytucyjnie należy do Rady Ministrów. Eksperci wskazują też na ryzyko, że system nauki może nie być w stanie efektywnie wykorzystać tak szybko rosnących środków.