Sprawozdanie Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej o poselskim projekcie ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym.

To sprawozdanie sejmowej komisji, czyli ostateczna wersja projektu ustawy przygotowana do dalszych prac w Sejmie. Projekt złożył klub Koalicji Obywatelskiej, a komisja doprecyzowała go i rozszerzyła. Chodzi o zamknięcie luki prawnej: dziś nic w przepisach wyraźnie nie zabrania osobie prawomocnie skazanej za umyślne przestępstwo zasiadać w radzie sołeckiej, radzie osiedla czy zarządzie dzielnicy, bo gminy nie mają ustawowej podstawy, by taki warunek wpisać do swoich statutów.

• Sołtysem i członkiem rady sołeckiej będzie mogła zostać tylko osoba, która ma prawo kandydować do rady gminy - traci je między innymi ten, kto został prawomocnie skazany za przestępstwo umyślne.
• Ten sam warunek komisja rozciągnęła na radę i zarząd dzielnicy (osiedla) - dotychczas przepis o tym milczał wprost.
• Dopisano dokładną listę powodów wygaśnięcia mandatu w tych funkcjach: śmierć, pisemna rezygnacja oraz utrata prawa kandydowania do rady gminy.
• Zanim rada gminy stwierdzi wygaśnięcie mandatu z powodu utraty tego prawa, zainteresowany musi mieć szansę się wytłumaczyć, a rada ma na decyzję 3 miesiące od powzięcia informacji.
• Nowe zasady obejmą też osoby, które pełnią te funkcje już teraz, wybrane przed wejściem ustawy w życie.

Projekt zgłosił klub Koalicji Obywatelskiej, w Sejmie przedstawił go poseł Dominik Jaśkowiec. Powodem był brak w przepisach wyraźnej podstawy prawnej, by wykluczyć skazanych z funkcji sołtysa czy radnego osiedla.

Jeśli jesteś sołtysem, radnym sołeckim, radnym osiedla lub dzielnicy - nawet jeśli sprawujesz tę funkcję już teraz - możesz ją stracić, gdy sąd prawomocnie skaże cię za przestępstwo umyślne. Osoby, które chcą kandydować w kolejnych wyborach sołeckich czy osiedlowych, będą musiały spełniać ten sam warunek co kandydaci do rady gminy.

Do sprawozdania nie dołączono formalnych opinii instytucji zewnętrznych, takich jak Prokurator Generalny czy Sąd Najwyższy. W trakcie debaty sejmowej Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji poparło kierunek zmian, zastrzegając jednocześnie potrzebę dalszych konsultacji z samorządami. Związek Powiatów Polskich - według relacji z debaty - wskazywał, że decyzje o zasadach działania sołectw i osiedli powinny pozostać w rękach gmin, a nie być narzucane odgórnie ustawą.

Dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji. Gminy będą musiały obsługiwać nowe sprawy o wygaśnięcie mandatu, a część obecnych sołtysów i radnych osiedli może stracić funkcję jeszcze w trakcie trwającej kadencji.

Pierwsze czytanie odbyło się 3 lipca 2026 r. Komisja Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej przygotowała obecną, rozszerzoną wersję projektu do dalszych prac w Sejmie.

Zwolennicy - klub Koalicji Obywatelskiej i resort spraw wewnętrznych - argumentują, że przepis usuwa lukę pozwalającą skazanym przestępcom sprawować funkcje publiczne w sołectwach i na osiedlach. Krytycy z Konfederacji i Związku Powiatów Polskich uważają, że o zasadach działania jednostek pomocniczych gminy powinny decydować same gminy w swoich statutach, a nie odgórna ustawa ogólnokrajowa. W debacie padło też pytanie, czy zmiana nie spowoduje nagłego, przymusowego wygaszania mandatów w całej Polsce w trakcie kadencji - komisja odpowiedziała na to, wprowadzając procedurę z prawem do wyjaśnień oraz pół roku na przygotowanie się do zmian.