Do druku nr 2705 - ocena skutków regulacji

Ten dokument to oficjalna ocena skutków projektu zmian w prawie wyborczym, złożonego przez grupę posłów. Projekt ma rozwiązać konkretny problem: w ostatnich wyborach zdarzało się, że komisje wyborcze - czyli ludzie, którzy pilnują głosowania i liczą głosy - były w większości, a nawet w całości obsadzane przez osoby wskazane przez tak zwane komitety widma. Chodzi o komitety, które w danej okolicy nie wystawiły ani jednego kandydata, a mimo to miały prawo obsadzać tamtejsze komisje swoimi ludźmi. Projekt zmienia zasady tak, by prawo zgłaszania osób do komisji miały tylko te komitety, które naprawdę biorą udział w wyborach w tym konkretnym miejscu.

• Dziś komitet wyborczy z poparciem w Sejmie albo w sejmiku województwa mógł zgłaszać swoich ludzi do komisji wyborczych niemal wszędzie - nawet tam, gdzie w ogóle nie wystawił kandydata. Po zmianie takie prawo będzie miał tylko komitet, który realnie zarejestrował w danym miejscu listę kandydatów albo kandydata.
• Do komisji nadzorującej wybory na większym obszarze i do komisji działającej w Twoim lokalu wyborczym każdy uprawniony komitet będzie mógł zgłosić po jednej osobie - ale tylko tam, gdzie faktycznie startuje w wyborach.
• Jeśli chętnych do komisji zgłosi się więcej niż jest miejsc, o składzie zdecyduje publiczne losowanie - wyłącznie spośród osób zgłoszonych zgodnie z nowymi zasadami.
• Nowe zasady zaczną obowiązywać dopiero przy wyborach ogłoszonych co najmniej pół roku po wejściu ustawy w życie, więc nie zaskoczą nikogo przy najbliższym głosowaniu.
• Doprecyzowano też sprawy techniczne - nazewnictwo dostosowano do przepisów o ewidencji ludności i do nowego Centralnego Rejestru Wyborców.

Projekt złożyła grupa posłów, a jej przedstawicielem jest poseł Mariusz Witczak. Wnioskodawcy tłumaczą zmianę chęcią wyeliminowania „komitetów widm” obsadzających komisje wyborcze bez realnego udziału w wyborach.

Dla przeciętnego wyborcy, który po prostu idzie zagłosować, ta zmiana jest praktycznie niewidoczna - nie zmienia się sposób głosowania ani liczenia głosów, nie zmieniają się też terminy wyborów. Zmiana dotyczy głównie osób zaangażowanych w organizację wyborów oraz komitetów wyborczych. Jeśli chciałbyś zasiąść w komisji wyborczej z ramienia małego komitetu, który nie wystawia kandydata w Twojej okolicy - po zmianie już się nie da, bo komitet musi tam realnie startować. Jeśli działasz w dużej partii z ogólnopolskim poparciem, ale akurat w Twoim powiecie partia nie wystawiła kandydata, też stracisz automatyczne prawo do wskazania osoby w tamtejszej komisji. Pośrednio dokument dotyczy każdego, komu zależy na wiarygodności wyborów - autorzy projektu liczą na to, że zmiana ograniczy podważanie wyników przez wskazywanie na przypadkowe osoby zasiadające w komisjach.

Ta opinia sama jest dokumentem eksperckim - przygotowało ją Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu (BEOS). Eksperci ocenili, że projekt nie narusza konstytucyjnej zasady równości ani Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC), a półroczny okres przejściowy przed zastosowaniem nowych zasad zgadza się ze standardem wypracowanym przez Trybunał Konstytucyjny (TK). W konsultacjach społecznych wzięły udział zaledwie 3 osoby - dwie były zdecydowanie przeciwne projektowi, jedna go poparła. Jedna z krytycznych opinii zarzuciła projektowi, że utrudni działanie małym komitetom, i zaproponowała inne rozwiązanie: profesjonalny, egzaminowany nabór do komisji, podobny do rekrutacji rachmistrzów spisowych.

Dokument zawiera pełną Ocenę Skutków Regulacji (OSR) i wskazuje wprost, że projekt nie będzie kosztować budżetu państwa ani samorządów oraz nie wpłynie na gospodarkę, ceny czy rynek pracy. Jedyny koszt to niewielki wzrost obowiązków urzędników wyborczych, którzy będą musieli dokładniej sprawdzać, czy dany komitet naprawdę zarejestrował kandydata w danym miejscu, zanim przyjmą od niego zgłoszenie do komisji. Skutki społeczne autorzy określają jako trudne do zmierzenia - mają się przełożyć głównie na zaufanie do wyborów, a nie na konkretne liczby czy pieniądze. Dokument przypomina przy tym, że zaufanie Polaków do uczciwości liczenia głosów i pracy komisji od lat systematycznie spada.

Projekt złożono 27 maja 2026 roku, a do Sejmu wpłynął 17 czerwca 2026 roku. Ta opinia powstała 8 lipca 2026 roku, jeszcze przed pierwszym czytaniem projektu w Sejmie.

Spośród nielicznych głosów w konsultacjach społecznych przeważały te krytyczne - pojawił się zarzut, że ograniczenie prawa zgłaszania kandydatów wyłącznie do komitetów realnie startujących w danym miejscu jest niesprawiedliwe wobec mniejszych komitetów, i zaproponowano zamiast tego profesjonalny, egzaminowany nabór do komisji. Autorzy projektu i eksperci sejmowi odpowiadają, że zmiana wręcz znosi dotychczasowe uprzywilejowanie dużych partii, a jedynie wymaga realnego udziału w wyborach jako warunku wpływu na skład komisji.