Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo ochrony środowiska.

Rząd chce dać więcej osób prawo do zaskarżenia w sądzie administracyjnym uchwał samorządów województw dotyczących walki ze smogiem - czyli programów ochrony powietrza i planów działań na czas wysokiego zanieczyszczenia. Dziś skargę może złożyć praktycznie tylko podmiot, którego interes prawny został bezpośrednio naruszony, a polskie sądy interpretują to bardzo wąsko. Komisja Europejska pozwała w tej sprawie Polskę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zarzucając brak realnej ochrony sądowej dla mieszkańców i organizacji ekologicznych. Projekt zmienia ustawę Prawo ochrony środowiska, żeby tę lukę usunąć.

• Mieszkaniec strefy objętej programem ochrony powietrza (albo strefy, w której taki program powinien powstać) będzie mógł zaskarżyć uchwałę do sądu administracyjnego bez konieczności wykazywania, że przepis naruszył akurat jego interes prawny.
• Firmy i inne podmioty prowadzące w danej strefie udokumentowaną działalność gospodarczą lub statutową przez co najmniej 24 miesiące zyskają to samo prawo do skargi.
• Organizacje ekologiczne działające statutowo w ochronie powietrza lub zdrowia ludzi przez co najmniej 24 miesiące również będą mogły zaskarżać takie uchwały - a także brak ich podjęcia przez sejmik województwa.
• Na złożenie skargi na uchwałę (lub jej aktualizację czy plan działań krótkoterminowych) będzie 6 miesięcy od jej ogłoszenia; skargi na bezczynność urzędu, czyli brak uchwały, można wnosić bez ograniczenia czasowego.
• Samorządy województw, w których stwierdzono przekroczenia norm jakości powietrza za 2024 lub 2025 rok, będą musiały przyjąć uproszczoną aktualizację programu ochrony powietrza do 30 listopada 2026 roku.

Projekt zgłosił rząd. Bezpośredni powód to skarga Komisji Europejskiej z 5 grudnia 2025 r. do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej za brak ochrony sądowej mieszkańców w sprawach jakości powietrza.

To zmiana głównie dla osób, które mieszkają w miejscowościach z regularnie przekraczanymi normami smogu i do tej pory nie miały żadnego prawnego narzędzia, by zakwestionować lokalny program walki z zanieczyszczeniem powietrza. Jeśli mieszkasz w strefie, gdzie obowiązuje program ochrony powietrza, a mimo to jakość powietrza się nie poprawia, po zmianie przepisów będziesz mógł samodzielnie złożyć skargę do sądu administracyjnego na tę uchwałę - bez potrzeby udowadniania, że akurat ciebie naruszyła w sposób szczególny. Jeśli działasz w lokalnej organizacji ekologicznej zajmującej się od co najmniej dwóch lat jakością powietrza, zyskujesz analogiczne prawo. Jeśli prowadzisz firmę w takiej strefie od ponad dwóch lat, też możesz wnieść skargę. Skarga do sądu wiąże się jednak z opłatą - zgodnie z obowiązującymi przepisami to 300 złotych za zaskarżenie uchwały i 100 złotych za skargę na bezczynność urzędu.

Do przekazanego dokumentu nie dołączono treści opinii poszczególnych instytucji. Uzasadnienie wskazuje jedynie, że projekt był publicznie konsultowany i opiniowany przez organizacje branżowe, a wyniki tych konsultacji rząd opisał w osobnym raporcie z konsultacji publicznych, który nie jest częścią tego dokumentu.

Ustawa nie zawiera odrębnej Oceny Skutków Regulacji z konkretnymi wyliczeniami kosztów czy przewidywanej liczby spraw sądowych. Uzasadnienie podaje jedynie ogólnie, że zmiana będzie korzystna dla budżetu państwa, bo uproszczony zakres wymaganych do końca listopada 2026 roku aktualizacji programów ochrony powietrza obniży koszt ich przygotowania przez samorządy województw. W praktyce więcej osób i organizacji będzie mogło kierować sprawy do sądów administracyjnych, co oznacza więcej pracy dla tych sądów oraz dla urzędów marszałkowskich, które będą musiały bronić swoich uchwał przed sądem. Dla mieszkańców i organizacji ekologicznych to realne narzędzie nacisku na samorządy, by szybciej i skuteczniej walczyły ze smogiem.

Projekt rządowy powstał w odpowiedzi na skargę Komisji Europejskiej do Trybunału Sprawiedliwości UE złożoną 5 grudnia 2025 r. Ustawa ma wejść w życie 14 dni od ogłoszenia; obecnie trwają wczesne prace w Sejmie.