Sprawozdanie dotyczące zgłoszeń zewnętrznych sygnalistów za rok 2024 i 2025.

To pierwsze roczne sprawozdanie, jakie Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) ma obowiązek złożyć Sejmowi na podstawie ustawy o ochronie sygnalistów. Obejmuje okres od wejścia w życie przepisów, czyli od 25 grudnia 2024 r., do końca 2025 r. Dokument pokazuje, jak w praktyce działa system zgłaszania nieprawidłowości w miejscu pracy - ile osób z niego skorzystało, dokąd trafiały zgłoszenia i jakie problemy ujawniła pierwsza pełna runda stosowania nowego prawa.

• W 2025 r. do wszystkich zobowiązanych urzędów w Polsce wpłynęło łącznie 1908 zgłoszeń sygnalistów, ale przyjęło je zaledwie 339 z ponad 5 tysięcy instytucji - reszta nie odnotowała ani jednego zgłoszenia.
• Rzecznik Praw Obywatelskich przyjął 690 spraw, z czego 222 uznał za pełnoprawne zgłoszenia zewnętrzne - najczęściej dotyczyły pieniędzy publicznych (95 spraw), ochrony danych osobowych (38) i wolności obywatelskich (28).
• Zgłoszenia pomogły ujawnić prawie 15 mln zł strat w urzędach, ale odzyskano z tego zaledwie 106 880 zł, czyli mniej niż 1 procent.
• RPO wskazuje, że przepisy nie są jasne co do tego, które instytucje muszą przyjmować zgłoszenia, i że zgłoszenie może zgubić się między urzędami, zanim ktokolwiek się nim zajmie.
• Rzecznik przyznaje, że sam nie może wydać urzędom wiążących wytycznych, i wzywa do doprecyzowania prawa, w tym rozważenia obowiązku przyjmowania zgłoszeń anonimowych.

Sprawozdanie sporządził i przedstawia Sejmowi Rzecznik Praw Obywatelskich - to jego ustawowy obowiązek wynikający z przepisów o ochronie sygnalistów. Dokument nie jest projektem ustawy ani niczyją inicjatywą polityczną, lecz relacją z tego, jak w praktyce zadziałał system w pierwszym pełnym roku obowiązywania prawa.

Ten dokument dotyczy przede wszystkim osób pracujących w sektorze publicznym i prywatnym, które widzą nieprawidłowości w swoim miejscu pracy - na przykład wyprowadzanie publicznych pieniędzy, łamanie przepisów o ochronie danych osobowych czy nieprawidłowości przy przetargach. Jeśli zgłoszenie wewnątrz firmy czy urzędu nie przynosi efektu albo grozi odwetem, można skierować sprawę na zewnątrz - do jednego z ponad 300 urzędów wskazanych w ustawie albo bezpośrednio do Rzecznika Praw Obywatelskich, najczęściej przez formularz na jego stronie internetowej. Sprawozdanie pokazuje jednak, że nie każde zgłoszenie zostanie uznane za zgłoszenie zewnętrzne w rozumieniu ustawy - z 690 spraw, które trafiły do RPO w 2025 r., tylko 222 spełniło ustawowe warunki, więc warto liczyć się z tym, że zgłoszenie może zostać przekwalifikowane albo przekazane dalej.

Do dokumentu nie dołączono odrębnych opinii innych instytucji ani wyników konsultacji społecznych - to sprawozdanie przygotowane samodzielnie przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który jednak w treści przywołuje stanowisko Komisji Europejskiej: KE wymaga bardziej szczegółowych danych o zgłoszeniach, rozbitych według dziedziny naruszenia, a polski system sprawozdawczy takich danych obecnie nie dostarcza, co RPO sam uznaje za problem do rozwiązania.

To sprawozdanie, nie projekt ustawy, więc nie zawiera Oceny Skutków Regulacji ani szacunków przyszłych kosztów. Można za to odczytać skutki finansowe tego, co już się wydarzyło: zgłoszenia sygnalistów doprowadziły do ujawnienia strat majątkowych na kwotę blisko 15 mln zł, w tym ponad 13,9 mln zł w samej Prokuraturze Krajowej, z czego urzędy odzyskały dotąd tylko 106 880 zł. Dla urzędów i instytucji publicznych oznacza to więcej pracy - muszą przyjmować i wyjaśniać zgłoszenia, choć RPO wskazuje, że wiele z nich, na przykład szkoły czy biblioteki, ma wątpliwości, czy w ogóle są do tego zobowiązane. Dla obywateli i pracowników najważniejszy wniosek jest taki, że system dopiero się kształtuje, a RPO rekomenduje Sejmowi zmiany w prawie, które miałyby go uszczelnić.

To pierwsze sprawozdanie tego typu, obowiązkowo składane Sejmowi na podstawie ustawy o ochronie sygnalistów z 14 czerwca 2024 r. Obejmuje okres od wejścia przepisów w życie 25 grudnia 2024 r. do 31 grudnia 2025 r. i podlega publikacji w Biuletynie Informacji Publicznej.

Sprawozdanie ujawnia napięcie między tym, czego oczekuje od Polski Komisja Europejska, a tym, jak faktycznie działa krajowy system zbierania danych o zgłoszeniach - KE chce szczegółowego podziału zgłoszeń według dziedziny naruszenia, a polskie urzędy takich danych nie gromadzą w jednolity sposób. RPO wskazuje też na swoisty spór kompetencyjny: sam widzi potrzebę jasnych wytycznych dla urzędów, na przykład co do przyjmowania zgłoszeń anonimowych czy definicji organu publicznego, ale ze względu na swoją konstytucyjną niezależność nie może ich wydać - a to oznacza, że bez zmiany prawa przez Sejm problem sam się nie rozwiąże.