Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw.

Rządowy projekt zmienia zasady odchodzenia sędziów na emeryturę (tzw. stan spoczynku) oraz zasady oddelegowywania sędziów do pracy poza sądem, na przykład do Ministerstwa Sprawiedliwości. Dziś to Krajowa Rada Sądownictwa (KRS) decyduje, czy sędzia po ukończeniu 65 lat może dalej orzekać - rząd chce to zmienić tak, by decydował o tym wyłącznie sam sędzia, na podstawie zaświadczenia lekarskiego, bez udziału KRS. Drugim celem projektu jest ograniczenie w czasie oddelegowań sędziów do urzędów - dziś mogą trwać bezterminowo, po zmianie maksymalnie 4 lata. Projekt zmienia trzy ustawy: o sądach powszechnych, o sądach wojskowych oraz - w niewielkim zakresie - o prokuraturze.

• Dziś sędzia kończący 65 lat może dalej orzekać tylko za zgodą Krajowej Rady Sądownictwa (KRS). Po zmianie zgoda KRS znika - wystarczy, że sędzia sam złoży oświadczenie o woli dalszej pracy i przedstawi zaświadczenie lekarskie potwierdzające zdolność do orzekania.
• Pojawia się nowa możliwość: sędzia pracujący po 65. roku życia będzie mógł wystąpić o zmniejszenie liczby prowadzonych spraw o 25%, 50% albo 75%, zamiast wybierać między pełnym etatem a przejściem na emeryturę. Za mniejszy przydział spraw dostanie niższe wynagrodzenie, ale doliczoną częściową kwotę odpowiadającą przyszłej emeryturze.
• Oddelegowanie sędziego do pracy administracyjnej poza sądem (np. do Ministerstwa Sprawiedliwości albo Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury) będzie mogło trwać maksymalnie 4 lata zamiast - jak dotychczas - bezterminowo. Po zakończeniu takiego oddelegowania sędzia będzie mógł zostać oddelegowany ponownie dopiero po co najmniej roku przerwy.
• Znika możliwość oddelegowania sędziów do Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz do urzędu obsługującego ministra spraw zagranicznych - według uzasadnienia te możliwości i tak nigdy nie były wykorzystywane.
• Sędziowie, którzy już przeszli na emeryturę ze względu na wiek, zyskują prawo powrotu na swoje dawne stanowisko (albo równorzędne), jeśli zgłoszą taką wolę i przedstawią zaświadczenie lekarskie najpóźniej do ukończenia 69. roku życia.

Zmiana dotyczy przede wszystkim samych sędziów sądów powszechnych (rejonowych, okręgowych, apelacyjnych) oraz - w mniejszym zakresie - sędziów sądów wojskowych i prokuratorów. Ale odczują ją też osoby, które czekają na rozstrzygnięcie swojej sprawy w sądzie: jeśli więcej doświadczonych sędziów zdecyduje się zostać dłużej w zawodzie zamiast automatycznie odchodzić na emeryturę, sądy - zwłaszcza okręgowe i apelacyjne, gdzie pracuje najwięcej starszych wiekiem sędziów - powinny szybciej rozpoznawać sprawy. Osoby pracujące w Ministerstwie Sprawiedliwości i podległych mu instytucjach mogą z kolei zauważyć częstszą wymianę oddelegowanych tam sędziów, bo dłuższe niż czteroletnie oddelegowania będą już niemożliwe. Instytucje te (Ministerstwo, Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury) stracą też sędziów pracujących u nich bezterminowo - będą musiały uzupełniać kadrę własnymi pracownikami.

Jeśli jesteś sędzią zbliżającym się do 65. roku życia: nie musisz już czekać na decyzję Krajowej Rady Sądownictwa (KRS), która mogła być odmowna i niejasno uzasadniona - wystarczy Twoje oświadczenie i zaświadczenie lekarskie, a dodatkowo możesz wystąpić o mniejszy przydział spraw zamiast wybierać między pełnym etatem a emeryturą.

Jeśli jesteś stroną w sprawie sądowej, np. czekasz na rozwód, podział majątku czy wyrok w sprawie karnej: zmiana pośrednio może przełożyć się na to, że w Twoim sądzie zostanie więcej doświadczonych sędziów, co - w ocenie autorów projektu - powinno skrócić czas oczekiwania na rozstrzygnięcie sprawy.

Ustawa nie zawiera odrębnej Oceny Skutków Regulacji (OSR) z konkretnymi kwotami - w tekście napisano wprost, że projekt nie będzie miał negatywnego wpływu na rynek pracy ani na konkurencyjność gospodarki, a sama ocena OSR nie podlegała dodatkowej weryfikacji koordynatora rządowego. Jakościowo, uzasadnienie wskazuje, że ograniczenie czasu oddelegowań sędziów do 4 lat ma zmniejszyć wydatki sądów, bo dziś to macierzyste sądy - a nie urzędy, do których sędzia jest oddelegowany - płacą jego pensję, mimo że sędzia faktycznie tam nie pracuje. Zmiana ma też złagodzić spodziewany, ponad dwukrotny w ciągu najbliższych 5 lat, wzrost liczby sędziów przechodzących na emeryturę, zwłaszcza w sądach okręgowych i apelacyjnych. Wejście przepisów w życie będzie wymagało wydania nawet kilkuset decyzji kadrowych dotyczących osób oddelegowanych do Ministerstwa Sprawiedliwości i innych urzędów - dlatego ustawa ma wejść w życie dopiero po pewnym czasie od ogłoszenia. Ryzykiem jest to, że część doświadczonych sędziów administracyjnych straci swoje stanowiska poza sądem wcześniej, niż się spodziewali, co może wymagać reorganizacji pracy tych urzędów.

Projekt zawiera ostrą krytykę sposobu działania obecnej Krajowej Rady Sądownictwa (KRS), ukształtowanej na podstawie przepisów z 2017 roku - uzasadnienie zarzuca jej podejmowanie decyzji kierowanych względami pozamerytorycznymi i niezgodnych z dobrem wymiaru sprawiedliwości. To ocena polityczna, z którą część środowiska prawniczego i polityków może się nie zgadzać, wskazując, że KRS działa na podstawie obowiązującego prawa. Spór o skład i legalność tej KRS trwa w Polsce od lat i był przedmiotem orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, przywołanych w uzasadnieniu projektu jako argument za ograniczeniem roli tego organu.