Do druku nr 643 - opinia SN

Grupa posłów złożyła projekt zmiany dwóch ustaw karnych - Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego - który ma dotyczyć napaści, naruszenia nietykalności cielesnej i znieważenia żołnierzy, policjantów oraz strażników granicznych podczas pełnienia przez nich obowiązków służbowych. Autorzy projektu piszą, że chcą w ten sposób odpowiedzieć na - ich zdaniem - rosnącą liczbę ataków słownych i fizycznych na funkcjonariuszy tych służb. Do projektu dołączono opinię Sądu Najwyższego, która ocenia zarówno sens, jak i sposób zapisania proponowanych zmian, i wypunktowuje w nich poważne braki.

• Rośnie górna granica kary za naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza i za jego znieważenie - w obu przypadkach ma to być maksymalnie 5 lat więzienia (dziś maksimum to odpowiednio 3 lata i 1 rok).
• Sprawy o napaść, naruszenie nietykalności i znieważenie żołnierza, policjanta lub strażnika granicznego mają być rozpatrywane w trybie przyspieszonym, czyli szybciej niż zwykłe postępowanie karne.
• Znika możliwość przekazania takiej sprawy do zwykłego trybu nawet wtedy, gdy sąd obiektywnie nie zdąży rozpoznać jej w krótkich terminach przewidzianych dla trybu przyspieszonego.
• Podwyższona ochrona ma objąć tylko wybrane służby mundurowe - wojsko, policję i straż graniczną - a nie inne osoby wykonujące zadania publiczne w podobnie ryzykownych warunkach.

Projekt zgłosiła grupa posłów (projekt poselski, nie rządowy). Jako powód wskazali zaobserwowany - ich zdaniem - wzrost ataków na żołnierzy, policjantów i strażników granicznych podczas pełnienia obowiązków.

Ten projekt dotyczy przede wszystkim dwóch grup: osób, które mogłyby zostać oskarżone o napaść, szarpaninę lub obraźliwe zachowanie wobec żołnierza, policjanta czy strażnika granicznego, oraz samych funkcjonariuszy tych służb. Jeśli jesteś żołnierzem, policjantem lub strażnikiem granicznym, projekt ma dać ci - w założeniu autorów - silniejszą ochronę prawną i szybsze rozliczenie sprawcy ataku. Jeśli natomiast zostaniesz oskarżony o taki czyn - na przykład podczas nerwowej interwencji policyjnej - twoja sprawa ma być rozpatrywana szybciej, ale też grozi ci wyższa kara, a sąd może mieć mniejsze pole manewru, by przekazać sprawę do zwykłego, dokładniejszego trybu, nawet jeśli wymaga ona np. badania twojej poczytalności.

Sąd Najwyższy zgłosił do projektu poważne zastrzeżenia. Wskazał, że uzasadnienie projektu nie przedstawia żadnych danych statystycznych ani innych dowodów potwierdzających rosnącą liczbę ataków na funkcjonariuszy, a nawet gdyby taki wzrost rzeczywiście nastąpił, projekt nie tłumaczy, dlaczego akurat podniesienie kary i przyspieszony tryb miałyby być właściwą odpowiedzią. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na niekonsekwencję - dwa różne dziś przestępstwa (zagrożone karą do 3 lat i do roku) mają dostać tę samą, maksymalną karę 5 lat, bez żadnego wyjaśnienia tej zmiany. Skrytykował też brak uzasadnienia, dlaczego akurat żołnierze, policjanci i strażnicy graniczni mają być chronieni mocniej niż inni funkcjonariusze publiczni wykonujący podobnie ryzykowne zadania. Na koniec Sąd Najwyższy wskazał liczne problemy techniczne w zapisaniu nowego trybu przyspieszonego - między innymi sytuację, w której sąd nie zdąży rozpoznać sprawy w krótkim terminie, ale nie będzie już mógł przekazać jej do zwykłego postępowania, co uznał za nielogiczne. Do tego dokumentu nie dołączono innych opinii ani stanowisk (np. Prokuratora Generalnego, rządu czy organizacji branżowych).

Analizowany dokument to opinia Sądu Najwyższego, a nie sam projekt ustawy - nie zawiera więc Oceny Skutków Regulacji ani wyliczeń kosztów. Na podstawie treści opinii można jednak wskazać skutki jakościowe: dla oskarżonych o ataki na funkcjonariuszy mundurowych oznaczałoby to wyższe zagrożenie karą i szybszy, bardziej rygorystyczny tryb rozpoznawania sprawy. Dla sądów i prokuratury oznaczałoby to konieczność prowadzenia większej liczby spraw w trybie przyspieszonym, co - jak zauważa Sąd Najwyższy - wiąże się z dodatkowymi kosztami organizacyjnymi i finansowymi, których projekt w ogóle nie analizuje. Sąd Najwyższy zwraca też uwagę, że w części spraw prowadzenie ich na zwykłych zasadach nie zaszkodziłoby celom kary, a pozwoliłoby uniknąć zbędnych kosztów.

Poselski projekt zmiany Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego wpłynął do Sejmu 14 sierpnia 2024 r. Opinię do niego Sąd Najwyższy przygotował 18 września 2024 r., na prośbę Kancelarii Sejmu. Obecnie projekt znajduje się na etapie głosowania w Sejmie.

Spór dotyczy przede wszystkim tego, czy projekt w ogóle odpowiada na realny problem. Autorzy projektu twierdzą, że ataki na żołnierzy, policjantów i strażników granicznych rosną i wymagają szybszej, surowszej reakcji prawa. Sąd Najwyższy kwestionuje tę tezę, wskazując na brak jakichkolwiek danych ją potwierdzających, oraz na to, że projekt różnicuje ochronę funkcjonariuszy publicznych bez przekonującego uzasadnienia - pomijając np. inne służby czy zawody narażone na podobne ryzyko.