Do druku nr 865 - opinia "Pracodawcy RP"

To pismo to opinia organizacji pracodawców do poselskiego projektu zmiany Kodeksu postępowania karnego (czyli głównej ustawy regulującej przebieg spraw karnych) w części dotyczącej tymczasowego aresztowania. Projekt ma ograniczyć nadużywanie aresztu jako środka stosowanego zbyt łatwo i zbyt długo, zanim jeszcze zapadnie wyrok. Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej popierają większość proponowanych zmian, zwracając szczególną uwagę na to, jak areszt wpływa na przedsiębiorców i prowadzone przez nich firmy.

• Kontakt z obrońcą ma być w pełni poufny - dziś rozmowy, korespondencja i spotkania z obrońcą bywają w praktyce ograniczane, po zmianie poufność ma być zagwarantowana zawsze.
• Wniosek o areszt trafi do sądu elektronicznie - prokurator będzie musiał przesłać go drogą elektroniczną do sądu, a na żądanie także do obrońcy, co ma przyspieszyć całą procedurę.
• Pierwszy, wstępny okres aresztu w śledztwie skraca się do jednego miesiąca - dziś ten początkowy okres jest dłuższy, co pozwalało trzymać podejrzanego w areszcie znacznie dłużej bez dodatkowego uzasadnienia.
• Sam fakt grożącej surowej kary przestanie wystarczać do zastosowania aresztu - dziś sąd może aresztować tylko dlatego, że grozi wysoki wyrok, po zmianie będzie musiał wskazać dodatkowe powody.
• Areszt zniknie jako opcja przy drobniejszych przestępstwach - jeśli grożąca kara pozbawienia wolności jest niższa niż dwa lata, sąd nie będzie mógł już zastosować aresztu tymczasowego.

Projekt zmian w Kodeksie postępowania karnego złożyła grupa posłów. Pracodawcy RP - reprezentowani przez prezesa zarządu Rafała Dutkiewicza - przesłali 9 grudnia 2024 r. stanowisko popierające tę reformę.

Zmiana dotyka przede wszystkim osoby, wobec których toczy się śledztwo - ale pośrednio też ich rodziny, pracowników i kontrahentów. Jeśli jesteś przedsiębiorcą lub osobą zarządzającą firmą i zostaniesz podejrzany o przestępstwo gospodarcze (np. związane z rozliczeniami podatkowymi), po zmianie trudniej będzie cię aresztować tylko dlatego, że grozi ci wysoki wyrok - sąd będzie musiał wskazać konkretne powody. To ważne, bo według opinii aresztowanie przedsiębiorcy, nawet gdy później okaże się on niewinny, potrafi zniszczyć firmę: traci ona kontrahentów, nie może terminowo płacić pracownikom ani realizować zamówień, co prowadzi do zwolnień, a czasem do bankructwa. Jeśli jesteś osobą zatrzymaną lub aresztowaną, zyskujesz gwarancję poufnych rozmów z obrońcą, a twój obrońca dostanie wniosek o areszt drogą elektroniczną, więc szybciej przygotuje twoją obronę. Krótszy, ograniczony do miesiąca, pierwszy okres aresztu oznacza też mniejsze ryzyko, że spędzisz w więzieniu więcej czasu, niż wyniosłaby ewentualna kara.

Do tego dokumentu dołączono jedną opinię - stanowisko Pracodawców Rzeczypospolitej Polskiej. Organizacja generalnie popiera reformę, ale zgłasza konkretne zastrzeżenia: krytykuje pomysł, by zatrzymanemu (a nie dopiero podejrzanemu) zapewniać kontakt z obrońcą zamiast z konkretnym adwokatem lub radcą prawnym, bo prawo do obrońcy formalnie przysługuje dopiero podejrzanemu. Zwraca też uwagę na niejasność przepisu dotyczącego zawiadamiania bliskich zatrzymanego, który nie ukończył 18 lat, oraz na brak jasności co do formy, w jakiej obrońca może zgłosić wniosek o kopię wniosku aresztowego. Pracodawcy RP proponują dodatkowo wprowadzenie możliwości stosowania dozoru elektronicznego (elektronicznej obrączki na nogę) zamiast aresztu. Do druku nie dołączono opinii innych instytucji, np. Prokuratora Generalnego, Krajowej Rady Sądownictwa czy Sądu Najwyższego.

Ten dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji (OSR) - to opinia organizacji pracodawców, a nie sam projekt ustawy z analizą kosztów. Można jednak jakościowo opisać skutki na podstawie treści opinii: skrócenie i ograniczenie aresztu tymczasowego ma zmniejszyć koszty ponoszone przez budżet państwa na utrzymanie osób aresztowanych oraz na odszkodowania dla osób, które ostatecznie okazały się niewinne. Sądy będą musiały częściej i szybciej weryfikować, czy areszt jest nadal potrzebny, co może krótkoterminowo zwiększyć ich obciążenie, ale - zdaniem autorów opinii - powinno przyspieszyć same postępowania karne. Dla firm oznacza to potencjalnie mniejsze ryzyko utraty płynności finansowej i reputacji, gdy śledztwo dotyczy ich właścicieli lub kadry zarządzającej.

To pismo to opinia dołączona do poselskiego projektu zmiany Kodeksu postępowania karnego, która wpłynęła do Sejmu 10 grudnia 2024 r. Reforma aresztu tymczasowego była od lat krytykowana przez sądy, naukowców i organizacje zajmujące się prawami człowieka.

Pracodawcy RP krytykują jeden z zapisów projektu: zamianę obowiązku zapewnienia zatrzymanemu kontaktu z konkretnym adwokatem lub radcą prawnym na ogólniejszy kontakt z „obrońcą” - ich zdaniem to krok wstecz, bo prawo do obrońcy formalnie przysługuje dopiero podejrzanemu, a nie każdemu zatrzymanemu. Przypominają też, że obecny Minister Sprawiedliwości Adam Bodnar, gdy był Rzecznikiem Praw Obywatelskich, w 2016 r. próbował zaskarżyć do Trybunału Konstytucyjnego (TK) przepis pozwalający aresztować kogoś tylko z powodu grożącej surowej kary - wniosek nie został rozpoznany z przyczyn formalnych, ale zdaniem Pracodawców RP argumenty za niezgodnością tego przepisu z Konstytucją są nadal aktualne.