Do druku nr 865 - opinia KIRP

Posłowie klubu Polska 2050-Trzecia Droga złożyli w Sejmie 4 listopada 2024 r. projekt zmiany przepisów o tymczasowym areszcie. Powodem jest wieloletnia krytyka, jaką pod adresem Polski kieruje Europejski Trybunał Praw Człowieka i Rzecznik Praw Obywatelskich - bo w praktyce areszt bywa u nas stosowany zbyt automatycznie i trwa zbyt długo, czasem bez realnej kontroli sądu. Projekt ma to zmienić: skrócić pierwszy okres aresztowania, utrudnić jego przedłużanie bez konkretnego uzasadnienia i dać podejrzanym więcej realnych narzędzi obrony, w tym łatwiejszy dostęp do akt i kontaktu z obrońcą.

• Areszt krócej na start: dziś sąd może od razu zastosować areszt na 3 miesiące, po zmianie pierwsze zastosowanie aresztu ma trwać maksymalnie 1 miesiąc, a dalsze przedłużenie i tak nie może przekroczyć 3 miesięcy naraz.
• Trudniej przedłużyć areszt bez powodu: prokurator będzie musiał we wniosku rozliczyć się, jakie czynności faktycznie wykonał w czasie dotychczasowego aresztu - jeśli bez uzasadnienia nic nie zrobił, sąd ma odmówić przedłużenia.
• Koniec automatycznego aresztu za samo zagrożenie surową karą: dziś sama wysoka górna granica możliwej kary często wystarcza jako powód aresztu, po zmianie to przestaje być samodzielna podstawa - trzeba wykazać realną obawę ucieczki, ukrycia się lub mataczenia.
• Jawne posiedzenia sądu w sprawach aresztowych: dziś decyzje o areszcie czy jego przedłużeniu często zapadają na krótkich, zamkniętych posiedzeniach, po zmianie mają być jawne na zewnątrz, co ma ograniczyć praktykę tzw. „5-minutowych” posiedzeń.
• Łatwiejsza kaucja zamiast aresztu: dziś trzeba udowodnić, skąd dokładnie pochodzą pieniądze wpłacane jako poręczenie majątkowe, co utrudnia zwolnienie osobom mniej zamożnym; ten wymóg ma zniknąć, a prokurator straci prawo sprzeciwu wobec takiej zamiany.

Projekt złożył Klub Parlamentarny Polska 2050-Trzecia Droga 4 listopada 2024 r. Motywacją, jak wskazano w uzasadnieniu, jest krytyczna ocena obecnej praktyki stosowania aresztu, oparta na orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz wystąpieniach Rzecznika Praw Obywatelskich.

Ustawa dotyczy przede wszystkim osób zatrzymanych i podejrzanych w sprawach karnych, ale pośrednio zmienia też pracę sądów i prokuratury. Jeśli jesteś podejrzanym i grozi ci areszt - po zmianie sąd musi częściej i szybciej sprawdzać, czy areszt w ogóle jest jeszcze potrzebny, a ty i twój obrońca macie prawo wglądu do akt w formie elektronicznej i prawo żądania, by sąd doprowadził cię na posiedzenie w sprawie przedłużenia aresztu, zamiast decydować „zaocznie”. Jeśli jesteś cudzoziemcem, w tym obywatelem Unii Europejskiej, bez stałego adresu w Polsce - projekt ma ograniczyć automatyczne traktowanie tego faktu jako powodu do aresztu. Jeśli nie masz dużych oszczędności i musiałbyś wpłacić kaucję, by wyjść z aresztu - łatwiej będzie ci to zrobić, bo zniknie obowiązek wykazywania, skąd dokładnie pochodzą te pieniądze. Dokument nie podaje liczbowych szacunków, ilu osób rocznie dotyczą te zmiany.

Do druku dołączono opinię Krajowej Izby Radców Prawnych (Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji, opracowanie: dr hab. prof. UŚ Jarosław Zagrodnik, radca prawny, z 27 grudnia 2024 r.). Izba ocenia kierunek zmian ogólnie pozytywnie, ale zgłasza szereg zastrzeżeń szczegółowych: uważa np., że proponowana kontrola sądowa ograniczeń kontaktu obrońcy z aresztowanym jest rozwiązaniem połowicznym, bo takie ograniczenia - jej zdaniem - w ogóle nie powinny obowiązywać wobec adwokatów i radców prawnych jako zawodów zaufania publicznego. Krytycznie ocenia też część przepisów dotyczących tzw. małego świadka koronnego jako niewystarczających do ochrony osób przez niego pomówionych. Izba zwraca uwagę, że równolegle w Rządowym Centrum Legislacji trwają prace nad odrębnym, rządowym projektem zmian Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego w tym samym obszarze, który w wielu miejscach idzie dalej i - zdaniem opiniującego - jest lepiej dopracowany, i rekomenduje uwzględnienie jego rozwiązań w dalszych pracach nad tym projektem. Innych opinii ani konsultacji do tego druku nie dołączono.

Dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji ani szacunków kosztów wdrożenia - to opinia prawna do projektu, a nie sam projekt z załącznikami finansowymi. Na podstawie treści opisanych zmian można wskazać skutki jakościowo. Osoby podejrzane skorzystają na krótszym i lepiej kontrolowanym areszcie oraz łatwiejszym dostępie do obrońcy i akt sprawy. Prokuratura będzie musiała działać szybciej i dokładniej dokumentować swoje czynności, bo brak postępów bez uzasadnienia ma skutkować odmową przedłużenia aresztu. Sądy czeka dodatkowe obciążenie - zażalenia na areszt mają rozpoznawać składy trzyosobowe zamiast jednego sędziego, a część posiedzeń aresztowych ma się odbywać jawnie i z udziałem doprowadzonego podejrzanego, co wymaga więcej czasu i organizacji niż dotychczasowe krótkie posiedzenia.

Poselski projekt wpłynął do Sejmu 4 listopada 2024 r., a opinia Krajowej Izby Radców Prawnych powstała 27 grudnia 2024 r. w toku dalszych prac nad projektem. Równolegle nad podobnym zakresem zmian pracuje rząd w ramach odrębnego, szerszego projektu nowelizacji Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego, znajdującego się na etapie uzgodnień w Rządowym Centrum Legislacji.

Głównym punktem sporu, widocznym w opinii, nie jest sam kierunek zmian - ten oceniany jest pozytywnie - lecz ich zakres. Krajowa Izba Radców Prawnych wskazuje, że poselski projekt w kilku miejscach idzie mniej daleko niż równolegle przygotowywany projekt rządowy, na przykład w sprawie ograniczeń poufnego kontaktu obrońcy z aresztowanym, które zdaniem Izby powinny zniknąć całkowicie, a nie tylko podlegać zaskarżeniu do sądu. Zastrzeżenia budzi też brak analogicznych ułatwień w dostępie do akt elektronicznych dla osób pokrzywdzonych przestępstwem, skoro takie prawo ma otrzymać podejrzany, co Izba ocenia jako potencjalną nierówność stron postępowania.