Mateusz Szpytma nowym prezesem IPN

Posłowie zdecydowali, kto przez najbliższe lata będzie stał na czele Instytutu Pamięci Narodowej - instytucji, która bada zbrodnie z czasów wojny i komunizmu, prowadzi w tych sprawach śledztwa, przechowuje archiwa dawnej bezpieki i wydaje opinie o osobach publicznych w sprawach związanych z ich przeszłością w służbach PRL. Sejm zatwierdził na to stanowisko dr. Mateusza Szpytmę, którego wcześniej wskazało kolegium IPN. To jedna z ważniejszych personalnych decyzji dotyczących tej instytucji - prezes IPN ma realny wpływ na to, jak państwo bada, dokumentuje i opowiada historię XX wieku.

Kandydaturę dr. Mateusza Szpytmy zgłosiło kolegium Instytutu Pamięci Narodowej; wniosek trafił do Sejmu z pozytywną opinią sejmowej komisji sprawiedliwości i praw człowieka.

To głosowanie nie zmienia niczyich praw ani obowiązków wprost, ale decyduje, kto przez kolejne lata będzie kierował instytucją, z którą kontakt ma wiele osób. Jeśli szukasz w archiwach IPN informacji o bliskich represjonowanych w czasach okupacji lub PRL - to właśnie ta instytucja, teraz pod nowym kierownictwem, prowadzi te archiwa i decyduje o zasadach dostępu do nich. Jeśli jesteś urzędnikiem albo kandydujesz na stanowisko publiczne objęte przepisami o dostępie do informacji o współpracy ze służbami PRL - IPN nadal będzie wydawał opinie w takich sprawach, a jej kierownictwo wpływa na sposób prowadzenia tych postępowań. IPN zajmuje się też edukacją historyczną i śledztwami w sprawach zbrodni sprzed dekad. Dokument nie podaje, ilu obywateli rocznie korzysta z usług instytucji.

Za powołaniem Mateusza Szpytmy głosowało 226 posłów, przeciw było 194, 4 się wstrzymało, a 36 nie głosowało. Najmocniej poparły go PiS (168 za, 0 przeciw) i PSL-Trzecia Droga (32 za, jednomyślnie), a także Konfederacja (12 za). Przeciw był niemal cały klub Koalicji Obywatelskiej (150 przeciw, 0 za) oraz Lewica (21 przeciw, 0 za) i Centrum (11 przeciw). Ciekawy jest rozjazd wewnątrz środowiska konfederackiego: podczas gdy klub Konfederacja głosował za (12 za), odrębny klub Konfederacja KP był przeciw (3 przeciw). W Polsce2050 głosy się rozjechały: 8 za, 3 przeciw, 2 wstrzymane.

Głosowanie w Sejmie nie kończy procedury - wybór wymaga jeszcze zgody Senatu, zanim Mateusz Szpytma formalnie obejmie stanowisko. Po zatwierdzeniu przez Senat przejmie kierowanie Instytutem Pamięci Narodowej, w tym nadzór nad śledztwami w sprawach zbrodni z okresu wojny i komunizmu, dostępem do archiwów dawnych służb oraz działalnością edukacyjną i wydawniczą instytucji. Dokumenty dołączone do głosowania nie podają terminu głosowania w Senacie ani dokładnej daty objęcia funkcji.

Wniosek o powołanie wpłynął do Sejmu 14 kwietnia 2026 r., trafił do komisji sprawiedliwości i praw człowieka, która wydała pozytywną opinię, a 17 lipca 2026 r. Sejm głosował nad powołaniem. Teraz sprawa trafi do Senatu, którego zgoda jest wymagana do ostatecznego zatwierdzenia.

Wynik 226:194 pokazuje, że kandydatura podzieliła Izbę niemal wzdłuż osi rządzący-opozycja, choć nie w pełni. Za głosowały PiS, PSL-Trzecia Droga i większość Konfederacji - dla tej strony liczyło się doświadczenie i profil kandydata zgłoszonego przez kolegium IPN. Przeciw były KO, Lewica i Centrum - kluby te konsekwentnie sprzeciwiają się kandydatom postrzeganym jako związani z jedną stroną sporu o historię najnowszą. Dokument nie zawiera oficjalnych stanowisk klubów uzasadniających te głosy, więc powyższe jest odczytaniem układu głosów, a nie cytowaną argumentacją.

Najciekawsze odstępstwa od jednolitego głosowania klubowego widać w trzech miejscach. W Polsce2050 głosy rozjechały się na 8 za, 3 przeciw i 2 wstrzymujące się - to wyraźny brak jednomyślności w klubie liczącym łącznie 13 głosujących. Wśród posłów niezrzeszonych też nie było zgody: 3 za, 2 przeciw, 1 wstrzymujący się. Najbardziej wyrazisty jest rozłam między Konfederacją (12 za) a mniejszym klubem Konfederacja KP (3 przeciw) - obie formacje wywodzą się z tego samego środowiska, a mimo to zagłosowały przeciwnie.