Interpelacja w sprawie powszechnego dostępu do dzieł filmowych w Polsce, w tym problemu niedostępności klasyków w legalnych kanałach dystrybucji

Szanowna Pani Minister,

pomimo dynamicznego rozwoju rynku VOD i coraz większej obecności platform streamingowych w Polsce, widzowie coraz częściej napotykają sytuację, w której wiele uznanych dzieł filmowych pozostaje niedostępnych w legalnych kanałach dystrybucji. Problem ten dotyczy zarówno polskiego dziedzictwa audiowizualnego, jak i klasyki światowej, obejmującej filmy o niekwestionowanej wartości artystycznej, edukacyjnej czy kulturowej. Mamy więc do czynienia z paradoksem: oferta treści w Internecie stale rośnie, ale jednocześnie znacząca część dorobku filmowego staje się faktycznie nieosiągalna dla polskiego widza. Przyczyną tego zjawiska jest skomplikowany system licencjonowania i dystrybucji, który wciąż opiera się na zasadzie terytorialności oraz tzw. oknach dystrybucyjnych. W efekcie wiele filmów przez długi czas nie jest obecnych w żadnym legalnym serwisie, ani też w repertuarach kin czy telewizji. Problem pogłębia dodatkowo wysoki koszt czyszczenia praw autorskich, trudności z przygotowaniem wersji lokalnych – w tym napisów czy audiodeskrypcji – oraz fragmentaryczna infrastruktura instytucjonalna odpowiedzialna za upowszechnianie dziedzictwa audiowizualnego. Obywatele, w tym nauczyciele, uczniowie czy studenci kierunków artystycznych, pozostają w takiej sytuacji pozbawieni dostępu do istotnych dzieł, co uderza zarówno w edukację filmową, jak i w konstytucyjnie gwarantowane prawo do uczestniczenia w kulturze. Problem ten ma także wymiar społeczny – brak stabilnego i przewidywalnego dostępu do filmów uznanych za kanoniczne powoduje, że część odbiorców przenosi się do szarej strefy, w której dzieła te wciąż krążą w nielegalnym obiegu. Oznacza to z jednej strony osłabienie ochrony praw twórców, a z drugiej – faktyczne wykluczenie z dostępu do kultury osób, które nie chcą lub nie potrafią korzystać z nielegalnych źródeł. Tymczasem w Polsce istnieją instytucje i mechanizmy, które – przy odpowiednim wsparciu i uregulowaniach – mogłyby zapewnić powszechny dostęp do klasyki filmowej. Mowa tu m.in. o Filmotece Narodowej – Instytucie Audiowizualnym, Polskim Instytucie Sztuki Filmowej, a także o mechanizmach prawnych przewidzianych w Unii Europejskiej dla utworów spoza obrotu.

Kwestia dostępności filmów jest zatem nie tylko problemem technicznym, ale również strategicznym – dotyczy ochrony i promocji dziedzictwa kulturowego, edukacji, wspierania kompetencji medialnych i filmowych młodych pokoleń, a także kształtowania polityki państwa wobec cyfrowej przyszłości kultury.

W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo prowadzi systematyczny monitoring dostępności filmów – zarówno polskich, jak i kluczowych zagranicznych – w legalnych kanałach dystrybucji na terytorium RP?

2. Jakie są – w ocenie ministerstwa – główne przyczyny długotrwałej niedostępności uznanych tytułów dla polskiego widza i jakie działania naprawcze uznaje ministerstwo za priorytetowe?

3. Czy ministerstwo rozważa wdrożenie lub rozszerzenie mechanizmów zbiorowego licencjonowania dla filmów spoza obrotu, aby instytucje publiczne mogły szybciej i legalnie udostępniać je online w Polsce?

4. Czy planowane jest uruchomienie programów grantowych dedykowanych czyszczeniu praw do klasyki filmowej oraz przygotowaniu wersji dostępnych, obejmujących m.in. napisy i audiodeskrypcję?

5. Jakie są plany rozwoju oferty cyfrowej instytucji publicznych, takich jak FINA czy PISF, aby mogły stać się one stabilnym i legalnym źródłem dostępu do klasyki filmowej?

6. Czy ministerstwo prowadzi rozmowy z platformami VOD i nadawcami w celu wypracowania mechanizmów zapewniających stałą obecność kanonicznych tytułów w ofercie dla polskich widzów?

7. Czy w ramach wsparcia publicznego przewidywane jest wprowadzenie wymogu przygotowania napisów i audiodeskrypcji jako warunku finansowania projektów obejmujących zarówno nowe filmy, jak i reedycje klasyki?

8. Czy ministerswo przewiduje działania wspierające reedycje kinowe klasyki filmowej w kinach studyjnych i DKF-ach, tak aby filmy ważne dla dziedzictwa mogły na powrót stać się częścią realnego repertuaru?

9. Czy planowane jest stworzenie publicznie dostępnego rejestru, który prezentowałby status prawny oraz aktualne miejsca legalnego dostępu do kluczowych filmów, zarówno polskich, jak i zagranicznych?

10. Jakie działania podejmuje Polska na forum Unii Europejskiej w zakresie ułatwienia transgranicznego udostępniania klasyki filmowej, przy jednoczesnym poszanowaniu modelu finansowania produkcji audiowizualnej?

11. W jaki sposób ministerstwo łączy politykę ułatwiania legalnego dostępu do dzieł audiowizualnych z działaniami antypirackimi, tak aby nie karać konsumentów za brak dostępnych legalnych alternatyw?

Z wyrazami szacunku,

Adam Gomoła
Poseł na Sejm RP