Interpelacja w sprawie ustawy o zdrowiu publicznym

Szczecin, 7 listopada 2025 r.

Interpelacja poselska w przedmiocie nowelizacji ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw, a także w przedmiocie projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach.

Działając na podstawie art. 115 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997 r. nr 78 poz. 483 ze zm.) oraz art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. 1996 r. nr 73 poz. 350), a także art. 192 ust. 1 uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (M.P. 1992 nr 26 poz. 185 ze zm.), składam niniejszą interpelację w przedmiocie:

1. projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach;
2. nowelizacji ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw.

Stan faktyczny

Zgodnie z projektem rozporządzenia Ministra Zdrowia, wprowadzającego nowe zasady dotyczące żywienia oraz sprzedaży produktów spożywczych w jednostkach systemu oświaty, planuje się całkowity zakaz sprzedaży kawy w jakiejkolwiek formie na terenie wszystkich placówek oświatowych. W praktyce kawa w placówkach oświatowych jest sprzedawana głównie za pośrednictwem automatów vendingowych (tzw. kawomatów) oraz – w mniejszym stopniu – w sklepikach szkolnych. Automaty te występują przede wszystkim w szkołach ponadpodstawowych, gdzie stanowią popularną i akceptowaną formę sprzedaży napojów ciepłych. W szkołach podstawowych ich obecność ma charakter incydentalny (szacunkowo 1–2% wszystkich kawomatów w placówkach edukacyjnych), a oferowanie kawy uczniom młodszym praktycznie nie występuje – urządzenia te są instalowane wyłącznie na wyraźne życzenie dyrekcji szkoły, rady rodziców lub w odpowiedzi na potrzeby kadry pedagogicznej. Dodatkowo projekt rozporządzenia przewiduje dalsze obniżenie dopuszczalnych poziomów cukru i soli w produktach sprzedawanych i przygotowywanych na terenie szkół – zarówno w stołówkach, sklepikach, jak i automatach vendingowych. Oznacza to kolejne zaostrzenie już obowiązujących ograniczeń, wprowadzonych w 2015 roku na mocy tzw. ustawy sklepikowej.

Jednocześnie, ustawą z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw art. 12m ust. 1 pkt 3 wskazanej ustawy otrzymał brzmienie: „Zabrania się sprzedaży napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny: w automatach“.

Stan prawny

Zgodnie z art. 12l ustawy z dnia 11 września 2015 roku o zdrowiu publicznym (Dz. U. z 2024 r. poz. 1670 – zwana dalej: u.z.p.) „Za napój z dodatkiem kofeiny lub tauryny w rozumieniu niniejszego rozdziału uważa się wyrób w postaci napoju będący środkiem spożywczym, ujęty w Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług w klasie 10.89 oraz w dziale 11, w którego składzie znajduje się kofeina w proporcji przewyższającej 150 mg/l lub tauryna, z wyłączeniem substancji występujących w nim naturalnie“. Jednocześnie, zgodnie z art. 12m ust. 1 pkt 2 i pkt 3 (nowo dodany nowelizacją) u.z.p. zakazuje się sprzedaży wyżej wskazanych napojów na terenie jednostek systemu oświaty, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2025 r. poz. 1043, zwana dalej: u.p.o.) oraz w automatach.

Jednocześnie należy wskazać, że w treści projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (MZ 1787) wydanym na podstawie art. 52c ust. 6 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2023 r. poz. 1448) ujęty został katalog środków spożywczych dopuszczonych do sprzedaży na terenie jednostek systemu oświaty, w tym w automatach vendingowych. Katalog ten, w myśl art. 52c ust. 1 pkt 1 ww. ustawy jest katalogiem zamkniętym, czego skutkiem jest zakaz sprzedaży jakichkolwiek innych produktów spożywczych, w tym kawy oraz napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny.

Odnosząc się do ograniczeń dotyczących sprzedaży napojów z dodatkiem kofeiny i tauryny w jednostkach systemu oświaty w pierwszej kolejności zwraca uwagę treść przepisu art. 2 u.p.o., w myśl którego, do jednostek systemu oświaty należą nie tylko przedszkola, szkoły podstawowe i ponadpodstawowe, placówki oświatowo-wychowawcze czy placówki kształcenia ustawicznego, ale również placówki doskonalenia nauczycieli, biblioteki pedagogiczne oraz kolegia pracowników służb społecznych, będące bezapelacyjne instytucjami skierowanymi do osób pełnoletnich.

Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw“. Jak słusznie wskazuje orzecznictwo w analizowanej problematyce: „Niezbędność to również skorzystanie ze środków jak najmniej uciążliwych dla podmiotów, których prawa lub wolności ulegną ograniczeniu. Ingerencja w sferę statusu jednostki musi więc pozostawać w racjonalnej i odpowiedniej proporcji do celów, których ochrona uzasadnia dokonane ograniczenie“. (tak: Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 stycznia 1999 r., sygn. Akt P 2/98, LEX: 36155). Mając powyższe na uwadze poważne wątpliwości budzi pytanie, czy ograniczenie wprowadzone art. 12m ust. 2 u.z.p. wypełnia przesłankę niezbędności oraz proporcjonalności, będących fundamentalnym warunkiem ograniczenia wolności i praw konstytucyjnych, bowiem część jednostek systemu oświaty, wymienionych w art. 2 u.p.o. skierowana jest wyłącznie, albo w znacznej większości do osób pełnoletnich, a co za tym idzie, wprowadzenie na ich terenie zakazu sprzedaży napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny stanowi w jednoznaczny sposób nadmierną ingerencję w sferę wolności i praw obywatela, a co za tym idzie przekroczenie granic proporcjonalności wprowadzonego ograniczenia, pomimo działania ustawodawcy w słusznym celu ochrony zdrowia publicznego, w szczególności u osób nieletnich.

Odnosząc się do zakazu sprzedaży napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny w automatach, zgodnie z obowiązującym brzmieniem ustawy, zakaz sprzedaży ma charakter bezwzględny (en bloc) i obejmuje wszystkie urządzenia vendingowe, niezależnie od tego, czy znajdują się one w przestrzeni publicznej dostępnej dla osób niepełnoletnich, czy też w miejscach o ograniczonym dostępie, przeznaczonych wyłącznie dla dorosłych pracowników.

W efekcie zakaz obejmuje również automaty zlokalizowane w zakładach pracy, fabrykach, kopalniach, centrach logistycznych, koszarach, biurowcach czy innych obiektach o zamkniętym charakterze, w których przebywają wyłącznie osoby pełnoletnie i gdzie automaty vendingowe często stanowią jedyną formę dostępu do napojów i przekąsek. Stanowi to nie tylko ograniczenie wolności i praw, w odniesieniu do problematyki poruszanej wyżej, ale również nieproporcjonalne ograniczenie wolności gospodarczej w rozumieniu art. 22 Konstytucji RP, zgodnie z którym „Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny“. Jak wskazuje doktryna: „Pojęcie wolności działalności gospodarczej wiąże się z obszarem działalności ekonomicznej człowieka i oznacza wolność od (nadmiernej) ingerencji władzy publicznej w tę działalność [...]. Działalność gospodarcza może więc być prowadzona swobodnie, tzn. „co do zasady nie jest ona ani zakazana, ani też nakazana, jest «wolna», czyli jej podjęcie i prowadzenie zależy od woli danego podmiotu“. (S. Biernat, A. Wasilewski, Ustawa o działalności gospodarczej. Komentarz, Kraków 1997, s. 25)“. (tak: Garlicki Leszek (red.), Zubik Marek (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom I, wyd. II; dostęp za pośrednictwem LEX: 06.11.2025 r.). Tak rozumiana wolność działalności gospodarczej ulega, wskutek zastosowania przepisu art. 12m ust. 1 pkt 3 u.z.p., nieproporcjonalnemu ograniczeniu dla przedsiębiorców z branży vendingu ze względu na to, że bez wykazanego interesu publicznego w rażący sposób uniemożliwia sprzedaż napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny osobom pełnoletnim przy pomocy automatów, zgodnie z wolą przedsiębiorcy.

Mając powyższe na uwadze, zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Czy zostaną podjęte prace legislacyjne zmierzające do wyróżnienia jednostek systemu oświaty skierowanych w szczególności do osób pełnoletnich, wyłączając tym samym zakaz sprzedaży napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny na terenie tych jednostek?
2. Na jakiej podstawie prawnej osobom pełnoletnim, często niemającym dostępu do ogólnie rozumianych sklepów spożywczych ze względu na warunki pracy uniemożliwiany jest zakup napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny przy użyciu automatów vendingowych?
3. Na jakiej podstawie prawnej przedsiębiorcom z branży vendingu ograniczana jest wolność prowadzenia działalności gospodarczej, w zakresie sprzedaży napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny, na terenie obiektów z ograniczonym lub uniemożliwionym dostępem dla osób niepełnoletnich?