Interpelacja w sprawie konieczności weryfikacji statutów szkolnych w zakresie zapisów regulujących wygląd uczniów

Szanowna Pani Poseł,

odpowiadając na pytania postawione w interpelacji, uprzejmie informuję, że zasady dotyczący ustalania ubioru obowiązującego w szkole ustawa – Prawo oświatowe pozostawia do uregulowania w statucie szkoły^[1].

Regulacja dotycząca praw i obowiązków uczniów w zakresie sposobu ubierania się w szkole może dotyczyć dwóch sytuacji:

• określenia w statucie szkoły ogólnych zasad ubierania się uczniów na terenie szkoły lub
• określenia obowiązku noszenia przez uczniów jednolitego stroju w szkole^[2].

Dyrektor szkoły podstawowej, szkoły ponadpodstawowej oraz szkoły artystycznej może z własnej inicjatywy lub na wniosek rady szkoły, rady rodziców, rady pedagogicznej lub samorządu uczniowskiego, za zgodą odpowiednio rady rodziców i rady pedagogicznej oraz w przypadku, gdy z inicjatywą wystąpił dyrektor szkoły lub wniosku złożonego przez inny podmiot niż samorząd uczniowski - także po uzyskaniu opinii samorządu uczniowskiego, wprowadzić obowiązek noszenia przez uczniów na terenie szkoły jednolitego stroju. Dyrektor szkoły rozpatruje wniosek w terminie nie dłuższym niż 3 miesiące.

Wzór jednolitego stroju ustala dyrektor szkoły w uzgodnieniu z radą rodziców i po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej i samorządu uczniowskiego.

Projekt statutu szkoły lub placówki albo jego zmian przygotowuje rada pedagogiczna i przedstawia do uchwalenia radzie szkoły (art. 72 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe).

W przypadku, gdy w szkole nie powołano rady szkoły, jej kompetencje przejmuje rada pedagogiczna (art. 82 ust. 2 ustawy – Prawo oświatowe). Jednocześnie rada rodziców może występować do dyrektora i innych organów szkoły lub placówki, organu prowadzącego szkołę lub placówkę oraz organu sprawującego nadzór pedagogiczny z wnioskami i opiniami we wszystkich sprawach szkoły lub placówki (art. 84 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe).

Minister Edukacji ani obsługujący go urząd nie prowadzą bezpośredniego nadzoru nad szkołami i placówkami systemu oświaty. Nadzór nad szkołami jest prowadzony przez właściwego terytorialnie Kuratora Oświaty^[3].

Kurator oświaty sprawuje nadzór pedagogiczny przy pomocy nauczycieli zatrudnionych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w kuratoriach oświaty^[4], zatem pracownicy kuratorium oświaty mają uprawnienia do przeprowadzania kontroli w szkołach, w tym mają prawo do:

1. wstępu do szkół i placówek;
2. wglądu do prowadzonej przez szkołę lub placówkę dokumentacji dotyczącej przebiegu nauczania, wychowania i opieki oraz organizacji pracy;
3. wglądu do znajdujących się w szkole lub placówce dokumentów nauczycieli potwierdzających kwalifikacje do prowadzenia przydzielonych im zajęć oraz dokumentów osób, o których mowa w art. 15 ustawy – Prawo oświatowe, potwierdzających przygotowanie do prowadzenia danych zajęć;
4. udziału w posiedzeniu rady pedagogicznej, po uprzednim powiadomieniu dyrektora szkoły;
5. wstępu w charakterze obserwatora na zajęcia dydaktyczne, wychowawcze, opiekuńcze i inne zajęcia organizowane przez szkołę lub placówkę;
6. przeprowadzania badań służących ocenie efektywności działalności dydaktycznej, wychowawczej oraz opiekuńczej szkół i placówek^[5].

W ramach sprawowanego nadzoru kurator lub upoważniony przez niego wizytator może przeprowadzić kontrolę dokumentacji szkoły oraz procesu nauczania, w tym statutu szkoły. Może również wydać zalecenia dyrektorowi szkoły, a w sytuacji, gdy zapisy statutu są sprzeczne z prawem – uchylić ten statut albo niektóre jego postanowienia (art. 114 ustawy - Prawo oświatowe). Decyzje wydawane przez kuratorów oświaty podlegają kontroli w trybie przepisów administracyjnych. Takie postępowanie ma charakter indywidualny i zawsze jest rozstrzygane w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego i prawnego.

Jednocześnie, obowiązujące przepisy prawa nie ograniczają się jedynie do kontroli ex post statutów już obowiązujących w szkołach/placówkach ani do wydania wyłącznie zaleceń pokontrolnych. Organ nadzoru pedagogicznego został również zobowiązany do wspierania szkoły/placówki w realizacji jej zadań (art. 55 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy). Tym samym dyrektor szkoły/placówki może, w razie wątpliwości, zwrócić się o wsparcie merytoryczne do tego organu.

Ponadto należy zwrócić uwagę, że szkoła jest integralną, opisaną obszernie prawem ustrojowym i ustawami – instytucją pomocniczą, realizująca cele i zadania wyodrębnionej, dla potrzeb potwierdzenia znaczenia członków społeczności lokalnej - władzy publicznej (jednostek samorządu terytorialnego). Cechą definiująca tak ustanawiane władze publiczne jest istnienie chronionego porządku instytucjonalno-kompetencyjnego, uwzględniającego organy stanowiące (rada gminy) i organy wykonawcze (wójt, burmistrz, prezydent), wykonujące zadania ustawowe i uchwały gminy za pośrednictwem hierarchicznie usytuowanych instytucji podległych i osób.

W tak ustanowionym porządku instytucjonalnym (podległościowym), w którym szkoła jest jednostką organizacyjną gminy, a wójt przełożonym służbowym kierownika samorządowej jednostki organizacyjnej (dyrektora szkoły), nadzór koncepcyjny i organizacyjny, osobowy jest wykonywany stale i nieprzerwanie (także: art. 10 ust. 1 ustawy Prawo oświatowe) przez organ prowadzący (jednostka samorządu terytorialnego) szkołę, który odpowiada za jej działalność w każdym zakresie i wymiarze. Organy stanowiące i wykonawcze jednostki samorządu terytorialnego (a nie administracja centralna, organ stanowiący Państwa^[6]) posiadają prawem opisane uprawnienia i kompetencje naprawcze, w tym dysponują upoważnieniem ustawowym do powołania wyspecjalizowanych instytucji oceniających i kontrolujących (art. 18b ustawy o samorządzie gminnym). Jeżeli zatem ustalone i udokumentowane zostaną niezgodności w działaniu osób, jednostek organizacyjnych gminy, muszą podlegać zmianie w ramach wykonywania przez wójta uprawnień służbowych; jeśli mają wymiar powtarzalny, wymagana jest zmiana w regulaminie organizacyjnym gminy (art. 33 ustawy o samorządzie gminnym). Jeżeli jednak zdarzenia negatywne nie są uchylane, obowiązkiem jest podjęcie interwencji we właściwej komisji skarg, wniosków i petycji jednostki samorządu terytorialnego (art. 18b ustawy o samorządzie gminnym). W ten sposób kształtuje się komplementarny układ instytucji i ich kompetencji lokalnych, umożliwiający codzienne zarządzanie wydzielonym zadaniem publicznym, jak również wykonywania autokontroli i następnie aktywności naprawczych.

W tak ukształtowanym porządku konstytucyjnym rolą Ministra Edukacji jest stwarzanie uniwersalnych warunków prawnych – na poziomie przepisów powszechnych, które zagwarantują realizację praw i obowiązków wszystkich interesariuszy procesu edukacji, w szczególności ucznia i jego rodziców, nauczycieli oraz podmiotów organizujących ten proces (jednostka samorządu terytorialnego). Kluczowym dla tego procesu jest uniwersalność i jasność przepisów, tak aby każda indywidualna sytuacja faktyczna mogła być oceniona zgodnie z obowiązującym prawem.

W tych warunkach Minister Edukacji powołał Zespół ds. Praw i Obowiązków Ucznia^[7], efektem pracy którego jest propozycja nowoczesnych rozwiązań kodyfikacyjnych w zakresie praw i obowiązków uczniów, przekładająca się na projekt przepisów prawa - ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (UD 222), co jednocześnie uporządkuje materię prawną dot. wyglądu, obecną obecnie w statutach szkolnych. Projekt został przekazany do prac Komitetu Stałego Rady Ministrów. Treść projektu oraz przebieg prac są dostępne na stronach Rządowego Centrum Legislacji:

https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12399703/katalog/13141781#13141781

W projekcie są zawarte rozwiązania dot. wyglądu uczniów jak niżej (w wersji po uzgodnieniach, skierowanej na SKRM)^[8]:

Rozdział 2a

Prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony praw i wolności uczniowskich

Art. 42a

1. Uczeń w szkole podstawowej, szkole ponadpodstawowej, szkole artystycznej lub placówce, o której mowa w art. 2 pkt 3–8, ma prawo w szczególności do:

(…)

6) kształtowania własnego stroju i wyglądu, z uwzględnieniem art. 42b pkt 4 i 5;

(…)

2. Uczniowi w szkole podstawowej, szkole ponadpodstawowej, szkole artystycznej lub placówce, o której mowa w art. 2 pkt 3–8, przysługuje wolność:

(…)

2) od dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu, w szczególności ze względu na: płeć, wiek, wygląd, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, stan zdrowia, sytuację materialną, przekonania polityczne, pochodzenie etniczne, wyznanie albo jego brak i orientację seksualną;

(…)

Art. 42b. Uczeń w szkole podstawowej, szkole ponadpodstawowej, szkole artystycznej lub placówce, o której mowa w art. 2 pkt 3–8, ma obowiązek:

(…)

5) przestrzegać określonych w statucie tej szkoły lub placówki zasad regulujących strój i wygląd podczas zajęć edukacyjnych wychowania fizycznego, zajęć edukacyjnych odbywających się w warsztatach, laboratoriach i pracowniach szkolnych, uroczystości organizowanych przez tę szkołę lub placówkę, uroczystości, w których uczniowie uczestniczą jako przedstawiciele tej szkoły lub placówki, oraz wyjść grupowych i wycieczek szkolnych, zgodnych z ogólnie przyjętymi normami społecznymi oraz koniecznością zapewnienia uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków kształcenia, wychowania i opieki; (…)

W kontekście postawionego problemu, warto również zwrócić uwagę na szczególny charakter zawodu nauczyciela oraz warunki prawne wykonywania tego zawodu. Kwestie dotyczące potencjalnych zachowań niepożądanych, naruszenia praw i obowiązków uczniów przez nauczycieli zostały uregulowane w rozdziale 10 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela^[9], w którym opisano odpowiedzialność dyscyplinarną nauczycieli. Katalog kar zawarty w ww. przepisach jest stopniowany w zależności od wagi przewinienia, a najsurowszą przewidzianą potencjalną karą jest wydalenia z zawodu.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu

^[1] Art. 99 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737 z późn. zm.)

^[2] Art. 100 cyt. ustawy.

^[3] Art. 51 i następne cyt. ustawy.

^[4] Art. 60 ust. 8 cyt. ustawy.

^[5] Art. 55 ust. 3 cyt. ustawy.

^[6] Art. 146 ust. 2 Konstytucji RP - do Rady Ministrów należą sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego. Minister Edukacji, jak również inni członkowie Rady Ministrów – nie mogą zatem ingerować w samodzielność JST.

^[7] Zarządzenie Ministra Edukacji z dnia 26 marca 2024 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw Praw i Obowiązków Ucznia (Dz. Urz. ME z 2024 r. poz. 27)

^[8] https://www.gov.pl/web/edukacja/projekt-ustawy-dot-min-praw-i-obowiazkow-ucznia-oraz-powolania-rzecznika-praw-uczniowskich-trafil-pod-obrady-stalego-komitetu-rady-ministrow (załącznik)

^[9] Dz. U. z 2024 r. poz. 986 z późn. zm.