Interpelacja #15950 - Interpelacja w sprawie przymusowego wykonywania decyzji powrotowych do państw niebezpiecznych i przestrzegania zasady non-refoulement

Interpelacja w sprawie przymusowego wykonywania decyzji powrotowych do państw niebezpiecznych i przestrzegania zasady non-refoulement Szanowny Panie Ministrze, zwracam się do Pana Ministra w związku z alarmującymi informacjami dotyczącymi znaczącego zaostrzenia praktyki przymusowego wykonywania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemców do powrotu do państw niebezpiecznych, w których istnieje realne ryzyko naruszenia art. 2 i art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako: „EKPCz”). Skala tych działań, ignorowanie obiektywnych wskaźników bezpieczeństwa w państwach powrotu oraz wykonywanie deportacji przed zapewnieniem realnej kontroli sądowej budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia standardów państwa prawa oraz zobowiązań Polski wynikających z prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej. W szczególności z niepokojem należy odnotować zmianę dotychczasowej praktyki Straży Granicznej i wznowienie wykonywania przymusowych powrotów do niektórych państw, w których istnieje wysokie ryzyko naruszenia zasady non-refoulement . W połowie 2025 r. Straż Graniczna zaprzestała prowadzenia listy państw, do których nie wykonuje się zobowiązań do powrotu ze względów bezpieczeństwa. Na liście tej znajdowały się takie państwa jak: Afganistan, Erytrea, Etiopia, Jemen, Somalia, Syria i Wenezuela. Były to państwa w odniesieniu do których, zgodnie z danymi europejskimi, poziom uznawalności wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej pozostawał wysoki. Zgodnie z danymi Eurostatu za lata 2024–2025 średnia unijna uznawalności wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej dla ob. Syrii wynosi 90%, dla ob. Wenezueli ok. 88–89%, dla ob. Erytrei ok. 82% oraz ok. 63% dla ob. Afganistanu. Wysoki poziom uznawalności nie przesądza oczywiście o indywidualnym wyniku konkretnej sprawy, jednak stanowi obiektywny wskaźnik istnienia realnego ryzyka prześladowania lub poważnej krzywdy w kraju pochodzenia. W tej sytuacji szczególnie istotne jest wyjaśnienie, na jakiej podstawie, mimo obiektywnych wskaźników wysokiego ryzyka, przymusowe powroty do tych państw są obecnie wykonywane oraz jakie gwarancje proceduralne zapewniają, że wykonywanie tych deportacji pozostaje zgodne z zasadą non-refoulement . Pomimo tych danych oraz utrzymującej się niestabilnej sytuacji politycznej i humanitarnej we wskazanych państwach, według dostępnych informacji, Straż Graniczna realizuje deportacje m.in. do Afganistanu. Rodzi to poważne wątpliwości co do przestrzegania przez polskie organy państwa zasady non-refoulement , która stanowi jeden z podstawowych filarów międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka i uchodźców. Należy podkreślić, że zgodnie ze standardami prawa międzynarodowego obowiązek przestrzegania zasady non-refoulement nie ogranicza się wyłącznie do etapu wydawania decyzji administracyjnej o zobowiązaniu do powrotu. Państwo ma obowiązek ponownego zbadania ryzyka naruszenia tej zasady również bezpośrednio przed wykonaniem deportacji, w szczególności w sytuacji gdy od momentu wydania decyzji upłynął dłuższy czas lub gdy nastąpiło pogorszenie sytuacji bezpieczeństwa w państwie powrotu. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkreśla się, że ocena ryzyka nieludzkiego lub poniżającego traktowania musi być aktualna i uwzględniać sytuację istniejącą w momencie wydalenia cudzoziemca. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka państwa nie mogą wydalać cudzoziemców do państw, w których istnieje realne ryzyko tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania bądź gdzie zagrożone byłoby ich prawo do życia. Zakaz ten ma charakter absolutny i obowiązuje niezależnie od statusu migracyjnego cudzoziemca. Sytuacja w Afganistanie pozostaje szczególnie trudna. Jak wynika z rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 24 listopada 2022 r. w sprawie sytuacji praw człowieka w Afganistanie, reżim talibów dopuszcza się systemowych naruszeń praw człowieka przejawiających się w postaci codziennych aktów przemocy i bezprawia obejmujących regularne aresztowania, zatrzymania, porwania, tortury, wymuszenia i zabójstwa, które często wymierzone są w obrońców praw człowieka oraz członków ich rodzin. Zbrodnie te i naruszenia spotykają się z całkowitą bezkarnością sprawców, a sytuację dodatkowo pogarsza fakt, że wymiar sprawiedliwości otrzymał od talibów nakaz pełnego wdrożenia ich własnej wykładni prawa szariatu, co skutkuje stosowaniem wobec Afgańczyków okrutnych i nieludzkich kar. Ponadto drastyczna jest sytuacja kobiet i dziewcząt, które doświadczają nasilonych represji i pozbawiania podstawowych praw, jak prawo do edukacji i swobodnego poruszania się, co zbiega się z gwałtownym wzrostem liczby wymuszonych małżeństw dzieci. Sytuacja uległa dalszej eskalacji na przełomie lutego 2026 r., kiedy to siły zbrojne Pakistanu przeprowadziły naloty bombowe na Kabul, Kandahar i Paktię, stwarzając realne ryzyko utraty zdrowia i życia dla ludności cywilnej. Minister obrony Pakistanu publicznie mówił o stanie „otwartej wojny” pomiędzy oboma państwami. Deportowanie osób cywilnych do kraju dotkniętego niestabilnością polityczną i działaniami wojennymi może rodzić poważne wątpliwości z punktu widzenia prawa międzynarodowego oraz obowiązku państwa do zapewnienia skutecznej ochrony przed refoulement . Z niepokojem przyjmuję informację o tym, że do Afganistanu deportowane są także osoby, które w przeszłości były pracownikami lub współpracownikami misji NATO, w tym również z polskiego kontyngentu wojskowego. W kontekście aktualnej sytuacji politycznej osoby te mogą być szczególnie narażone na represje ze strony władz Afganistanu. Szczególne zaniepokojenie budzi również praktyka Straży Granicznej polegająca na wykonywaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu przed poddaniem jej sądowej kontroli. Formalne złożenie skargi do sądu administracyjnego, nawet z wnioskiem o wstrzymanie wykonania tej decyzji, nie powoduje automatycznego wstrzymania deportacji. W praktyce oznacza to, że cudzoziemiec może zostać deportowany jeszcze przed rozpoznaniem przez sąd wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji, a tym samym zostaje pozbawiony realnej możliwości skutecznej kontroli sądowej. W świetle standardów EKPCz, w szczególności art. 13 w związku z art. 3 EKPCz, państwo ma obowiązek zapewnić cudzoziemcowi skuteczny środek odwoławczy o charakterze realnym i praktycznym. Deportacja wykonana przed rozpoznaniem przez sąd wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji może prowadzić do sytuacji, w której nawet późniejsze uwzględnienie skargi przez sąd nie będzie miało żadnego praktycznego znaczenia dla osoby deportowanej. Takie działanie organów administracji pozbawia cudzoziemca prawa do skutecznego środka odwoławczego i czyni kontrolę sądową iluzoryczną. W sprawach dotyczących ryzyka naruszenia art. 3 EKPCz środek odwoławczy ma być praktycznie skuteczny. Oznacza to, że musi mieć realną możliwość zatrzymania wykonania deportacji do czasu oceny prawidłowości decyzji przez sąd. Dodatkowo praktyka Straży Granicznej polegająca na informowaniu cudzoziemca o planowanym terminie deportacji bardzo krótko przed jej realizacją, często z wyprzedzeniem krótszym niż 24 godziny, oraz nieinformowanie w ogóle o tym terminie pełnomocnika w istotny sposób ogranicza możliwość podjęcia przez cudzoziemca działań zmierzających do weryfikacji zgodności deportacji z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka. W konsekwencji w praktyce brak jest realnego mechanizmu ochronnego, który umożliwiałby skuteczną weryfikację zgodności deportacji z zakazem refoulement przed jej wykonaniem. Wskazane powyżej kwestie mają obecnie szczególne znaczenie w kontekście obowiązującego w Polsce czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. W sytuacji gdy część cudzoziemców pozbawiona jest możliwości uruchomienia standardowej procedury ochronnej, a tym samym gwarancji procesowych związanych z badaniem przesłanek ochrony międzynarodowej, organy państwa powinny wykazywać szczególną ostrożność przy wykonywaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu oraz zapewnić wzmocnione gwarancje proceduralne zapobiegające naruszeniu zasady non-refoulement . W związku z powyższym proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytania: W ilu przypadkach w 2025 r. oraz w 2026 r. deportacja została wykonana pomimo wniesienia przez cudzoziemca skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego wraz z wnioskiem o wstrzymanie wykonania decyzji o zobowiązaniu do powrotu lub przed upływem terminu do jej wniesienia? Czy bezpośrednio przed wykonaniem decyzji o zobowiązaniu do powrotu właściwy organ Straży Granicznej sporządza udokumentowaną ocenę aktualnego ryzyka naruszenia zasady non-refoulement oraz w jakiej formie jest ona utrwalana (np. notatka służbowa, formularz, inne)? Czy cudzoziemiec oraz jego pełnomocnik mają zapewniony dostęp do treści tej oceny przed wykonaniem deportacji, tak aby mogli skutecznie zakwestionować jej prawidłowość? Jakie procedury oraz kryteria stosuje Straż Graniczna przy ocenie ryzyka naruszenia zasady non-refoulement bezpośrednio przed wykonaniem decyzji o zobowiązaniu do powrotu, w szczególności gdy powrót następuje do państw o wysokim poziomie uznawalności wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej? Jakie źródła informacji są obligatoryjnie uwzględniane przy tej ocenie (np. raporty UNHCR, EUAA, ONZ, organizacji praw człowieka)? Czy oraz w jaki sposób Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komenda Główna Straży Granicznej uwzględniają dane Eurostatu dotyczące poziomu uznawalności wniosków o ochronę międzynarodową jako wskaźnik ryzyka prześladowania lub poważnej krzywdy w państwie pochodzenia w razie deportacji? W jaki sposób Straż Graniczna informuje cudzoziemców oraz ich pełnomocników o planowanym wykonaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu, w szczególności z jakim wyprzedzeniem czasowym przekazywana jest informacja o terminie planowanej deportacji? Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji rozważa wprowadzenie zasady informowania cudzoziemca i jego pełnomocnika z odpowiednim wyprzedzeniem (np. co najmniej 72 godziny przed planowaną deportacją) w celu zapewnienia realnych gwarancji proceduralnych oraz możliwości weryfikacji zgodności deportacji z zobowiązaniami międzynarodowymi Polski? Ile decyzji powrotowych zostało przymusowo wykonanych w 2025 i 2026 r. do wymienionych poniżej państw, w rozbiciu na Afganistan, Etiopię, Erytreę, Jemen, Somalię, Syrię i Wenezuelę? Czy wśród deportowanych cudzoziemców były osoby, które były pracownikami lub współpracownikami misji NATO w Afganistanie? W ilu przypadkach w 2025 r. oraz od 1 stycznia 2026 r. sąd administracyjny zdążył rozpoznać wniosek o wstrzymanie wykonania decyzji przed planowaną deportacją, a w ilu przypadkach deportacja nastąpiła przed rozpoznaniem tego wniosku przez sąd? Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji planuje podjąć działania legislacyjne lub administracyjne mające na celu zapewnienie, aby w sprawach, w których cudzoziemiec powołuje się na ryzyko naruszenia art. 3 EKPCz, wniesienie skargi do sądu administracyjnego wraz z wnioskiem o wstrzymanie wykonania decyzji o zobowiązaniu do powrotu powodowało wstrzymanie deportacji do czasu rozpoznania tego wniosku przez sąd? Ile spośród decyzji o zobowiązaniu do powrotu wykonanych w 2025 r. oraz od 1 stycznia 2026 r. dotyczyło osób, którym wcześniej odmówiono przyjęcia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w związku z czasowym ograniczeniem prawa do złożenia takiego wniosku? Czy przymusowe powroty realizowane przez Straż Graniczną, w tym deportacje do Afganistanu i Etiopii, są lub były finansowane lub współfinansowane, w całości lub części, w sposób bezpośredni lub pośredni, ze środków Unii Europejskiej (w szczególności z Funduszu Azylu, Migracji i Integracji, Fronteksu lub innych instrumentów UE)? Jeśli tak, proszę o wskazanie wysokości tych środków, rodzaju finansowanych działań, okresu finansowania oraz programów finansowania. Z poważaniem

Odpowiedź na interpelację w sprawie przymusowego wykonywania decyzji powrotowych do państw niebezpiecznych i przestrzegania zasady non-refoulement Warszawa, 24-04-2026 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na interpelację numer 15950 Pani Poseł Klaudii Jachiry i grupy Posłów [1] w sprawie przymusowego wykonywania decyzji powrotowych do państw niebezpiecznych i przestrzegania zasady non-refoulement , uprzejmie przedstawiam następujące informacje. Na wstępie należy podkreślić, że Straż Graniczna (SG) podejmuje działania wyłącznie na podstawie i w granicach prawa. W odniesieniu do wydawania i wykonywania decyzji zobowiązujących cudzoziemca do powrotu, każdorazowo jest badana jego indywidualna sytuacja obejmująca również istnienie realnych i potencjalnych ryzyk w kraju pochodzenia. Każdemu cudzoziemcowi zapewnia się możliwość wniesienia środków odwoławczych, a przymusowe wykonanie decyzji może mieć miejsce wyłącznie w przypadkach decyzji ostatecznych. Zgodnie z art. 348 i art. 351 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach [2] w toku postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu organ SG rozpatruje także przesłanki do udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych i zgody na pobyt tolerowany. Natomiast jeżeli okoliczności udzielenia takiej ochrony pojawią się już po wydaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu, zgodnie z dyspozycją art. 356 ust. 2 ww. ustawy należy z urzędu wszcząć odrębne postępowanie w przedmiotowej sprawie i wydać odrębne rozstrzygnięcie. Podstawą do wszczęcia odrębnego postępowania może być każda istotna informacja, jaka znajdzie się w posiadaniu organu SG, który wydał w sprawie cudzoziemca decyzję o zobowiązaniu do powrotu. Ponadto możliwość udzielenia zgody na pobyt tolerowany występuje, zgodnie z art. 351 pkt 2 ww. ustawy, gdy, z przyczyn niezależnych od organu właściwego do przymusowego wykonania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu oraz niezależnych od cudzoziemca, decyzja ta nie może zostać zrealizowana. Poza przypadkiem określonym w art. 329a ustawy o cudzoziemcach [3] , organem właściwym w zakresie wydawania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu jest SG (komendant oddziału SG lub komendant placówki SG, który stwierdził istnienie przesłanki uzasadniającej wydanie decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu). Ponadto od 2014 r. SG korzysta z administrowanego przez Urząd do Spraw Cudzoziemców systemu informatycznego „Światowid”, służącego do gromadzenia i przetwarzania informacji o krajach pochodzenia. W przypadku cudzoziemców pochodzących z krajów o podwyższonym ryzyku dochowania standardów ochrony praw człowieka, organy SG są zobowiązane do dokonania indywidualnej oceny, czy powrót cudzoziemca do tego kraju nie będzie naruszał postanowień Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności [4] . Ponadto każda jednostka SG może zwrócić się bezpośrednio do Wydziału ds. Informacji o Krajach Pochodzenia Urzędu ds. Cudzoziemców z prośbą o przygotowanie raportu o danej tematyce. Dodatkowo od 2014 r. w oddziałach SG funkcjonują koordynatorzy ds. ochrony humanitarnej, którzy na poziomie oddziału wspomagają placówki SG w analizach z przedmiotowego obszaru, w tym z wykorzystaniem raportów/materiałów UNHCR [5] , EUAA [6] . O realizacji decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu cudzoziemcy są informowani w momencie, w którym decyzja stała się ostateczna, tj. gdy nie przysługują już od niej przewidziane prawem środki odwoławcze. Przedmiotowe informacje otrzymują również ustanowieni pełnomocnicy (w zakresie udzielonego im pełnomocnictwa). Stosownie do przepisów art. 333 ustawy o cudzoziemcach przedstawiciele organizacji pozarządowych lub międzynarodowych zajmujących się udzielaniem pomocy cudzoziemcom mogą być obecni jako obserwatorzy w toku działań związanych z przymusowym wykonaniem decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu. Sposób i termin informowania przedstawicieli organizacji pozarządowych o przygotowywanym doprowadzeniu cudzoziemca oraz sposób i termin potwierdzania ich udziału w doprowadzeniu został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 18 kwietnia 2014 r. w sprawie obecności przedstawicieli organizacji pozarządowych w toku działań związanych z doprowadzeniem cudzoziemca do granicy albo do portu lotniczego albo morskiego państwa, do którego zostaje doprowadzony [7] . W odniesieniu do państw wskazanych w niniejszej interpelacji w 2025 i 2026 r. [8] przymusowo wykonano następujące decyzje o zobowiązaniu do powrotu cudzoziemców: Afganistan: 2025 r. – 4 osoby, 2026 r. – 9 osób; Etiopia: 2025 r. – 2 osoby, 2026 r. – 1 osoba; Syria: 2025 r. – 1 osoba, 2026 r. – brak przypadków. W przypadku Erytrei, Jemenu, Somalii oraz Wenezueli w latach 2025-2026 [9] nie występowały przypadki przymusowego wykonywania decyzji o zobowiązaniu do powrotu cudzoziemców. Straż Graniczna, jak również Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA), nie posiadają informacji, czy wśród ww. cudzoziemców byli pracownicy lub współpracownicy misji NATO w Afganistanie. Działania podejmowane w odniesieniu do cudzoziemców są prowadzone wyłącznie na podstawie i w granicach prawa. Sądy administracyjne zgodnie z ustawą z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [10] mają możliwość wstrzymania wykonania decyzji. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji nie stwierdza zasadności podejmowania działań legislacyjnych we wskazanym obszarze. Pragnę również poinformować, że koszt realizacji decyzji o zobowiązaniu do powrotu jednej osoby do Afganistanu nie ma wartości stałej, jest uwarunkowany bowiem m.in. charakterem przeprowadzanej operacji oraz kosztami związanymi z zakupem biletów lotniczych określonego przewoźnika. Nadmieniam, że SG nie gromadzi danych w sposób pozwalający na udzielenie odpowiedzi na pozostałe pytania ujęte w interpelacji (tj. poprzez powiązanie przymusowego wykonania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu z faktem wniesienia skargi sądowo-administracyjnej). Wskazana formacja nie gromadzi także danych poprzez powiązanie wykonania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu z faktem odmowy przyjęcia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto uprzejmie informuję, że w ramach Funduszu Azylu, Migracji i Integracji (FAMI), dla którego Departament Funduszy Europejskich MSWiA pełni rolę Instytucji Zarządzającej, SG realizuje projekt nr FAMI.03.01-IZ.00-0001/24 pt. „Organizowanie powrotów przymusowych oraz powrotów dobrowolnych”, którego łączna wartość wynosi 232 611 673,00 zł, w tym 174 458 754,75 zł stanowi dofinansowanie z FAMI. Z uwagi na fakt, że prowadzenie strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców należy do ustawowych zadań SG, w ramach projektu są realizowane działania dotyczące rozbudowy infrastruktury SG służącej obsłudze cudzoziemców oraz wykonanie prac remontowo-budowlanych w wytypowanych obiektach, celem podniesienia poziomu bezpieczeństwa dla osób w nich przebywających. Ponadto, w oparciu o decyzję zobowiązującą cudzoziemca do powrotu, SG ponosi koszty związane z organizacją powrotu drogą lotniczą (lotami rejsowymi i czarterowymi), jak i drogą lądową. Wskazane działania także są objęte przedmiotowym projektem i dofinansowane ze środków FAMI. Dodatkowo, projekt zakłada zakup sprzętu i wyposażenia dla poprawy warunków przebywania cudzoziemców w obiektach SG oraz bieżące zaopatrzenie terenowych jednostek organizacyjnych SG w artykuły pierwszej potrzeby, itp. Pomoc w dobrowolnym powrocie obejmuje działania poprzedzające powrót, w tym doradztwo, wsparcie medyczne i psychologiczne, a także finansową, prawną i logistyczną pomoc związaną z podróżą. W celu kontynuacji polityki powrotowej, w projekcie zaplanowano działania mające na celu umożliwienie godnego, skutecznego i trwałego powrotu migrantów o nieuregulowanym statusie wraz z uwzględnieniem perspektyw na reintegrację po powrocie do kraju pochodzenia. Z poważaniem z up. Czesław Mroczek Sekretarz Stanu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji [1] Pani Poseł Darii Gosek-Popiołek, Pani Poseł Małgorzaty Tracz oraz Pani Poseł Marty Stożek. [2] Dz. U. z 2025 r. poz. 1079, z późn. zm. [3] Tj. dotyczącym sytuacji, gdy minister właściwy do spraw wewnętrznych, na wniosek Komendanta Głównego Policji, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego albo Szefa Służby Kontrwywiadu Wojskowego, wydaje decyzję o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu dotyczącą cudzoziemca, co do którego istnieje obawa, że może prowadzić działalność terrorystyczną lub szpiegowską, albo podejrzewanego o popełnienie jednego z tych przestępstw. [4] Sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2, Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm. [5] Agencja ONZ ds. Uchodźców. [6] Agencja Unii Europejskiej ds. Azylu. [7] Dz. U. poz. 534. [8] Stan na 31 marca 2026 r. [9] Stan na 31 marca 2026 r. [10] Dz. U. z 2026 r. poz. 143, z późn. zm.

Interpelacja w sprawie przymusowego wykonywania decyzji powrotowych do państw niebezpiecznych i przestrzegania zasady non-refoulement

01Treść pytania

02Odpowiedzi Ministerstwa2 odpowiedzi

03Powiązane

Komentarze do interpelacji