Interpelacja #16193 - Interpelacja w sprawie fundacji rodzinnych

Interpelacja w sprawie fundacji rodzinnych Działając na podstawie art. 115 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.) oraz art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 907), a także art. 192 ust. 1 uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. M.P. z 2022 r. poz. 990), składam niniejszą interpelację w przedmiocie konieczności zmian zasad zbywania i nabywania nieruchomości rolnych przez fundacje rodzinne. Ustawą z dnia 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz niektórych innych ustaw (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1933), zwaną dalej ustawą nowelizującą, wykreślono fundację rodzinną z grona podmiotów wyłączonych spod ograniczeń podmiotowych i przedmiotowych w nabywaniu nieruchomości rolnych (art. 4 pkt 3 lit. a ustawy nowelizującej). Obecnie zatem nabycie takiej nieruchomości przez fundację rodzinną przebiega na zasadach określonych przez ustawodawcę w przepisach art. 2a ust. 4 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1653), zwanej dalej u.k.u.r. Oznacza to, że zbycie lub nabycie nieruchomości rolnej na rzecz fundacji rodzinnej jest możliwe wyłącznie za zgodą dyrektora generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (zwanego dalej KOWR) oraz jeśli spełnione są dalsze warunki przewidziane w wyżej wymienionej normie. W ten sposób doszło zatem do znacznego ograniczenia obrotu nieruchomościami rolnymi przez fundacje rodzinne. W uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej wskazano, iż uprzywilejowanie fundacji rodzinnej w zakresie obrotu nieruchomościami rolnymi pozwalało na nadmierną ich koncentrację w jednym ręku oraz nie zapewniało pierwszeństwa gospodarstwom rodzinnym w dostępie do tych nieruchomości (zob. uzasadnienie do projektu ustawy nowelizującej, druk sejmowy nr 3429 Sejmu IX kadencji, s. 17). Wyłączenie fundacji spod wymogów przewidzianych w przepisie art. 2a ust. 1 i 2 u.k.u.r. umożliwiało bowiem nabywanie nieruchomości przez podmioty niebędące rolnikami indywidualnymi, co w świetle obowiązujących de lege lata norm prawnych jest niedopuszczalne. Wyżej opisane działanie ustawodawcy należy ocenić negatywnie. Po pierwsze, stoi ono w sprzeczności z doktrynalnym postulatem poszerzenia katalogu wyjątków wyłączających konieczność nabywania nieruchomości rolnych przez rolników indywidualnych lub za zgodą dyrektora generalnego KOWR. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że potrzeby społeczne czy uwarunkowania gospodarcze przemawiają za poszerzeniem, a nie zawężeniem katalogu z art. 2a ust. 3 u.k.u.r. (zob. T. Czech, Komentarz do art. 2a u.k.u.r., teza 58 [w:] T. Czech [red.], Kształtowanie ustroju rolnego. Komentarz, wyd. II, dostęp za pośrednictwem LEX: 19.03.2026 r.). Te same względy przemawiają dziś za objęciem fundacji rodzinnej wyjątkiem od powszechnych zasad obrotu nieruchomościami rolnymi. Podstawowym celem fundacji rodzinnej jest wszakże gromadzenie mienia w imieniu beneficjentów i zarządzanie nim oraz spełnianie świadczeń na ich rzecz. Expressis verbis wynika to z przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 326) zwanej dalej u.f.r.). Skoro tak, to ustawodawca powinien sprzyjać tym podmiotom w wykonywaniu ich podstawowych zadań i ułatwiać, a nie utrudniać im gromadzenie mienia, w tym również nieruchomości rolnych. Dzięki temu możliwe byłoby zapewnienie sprawniejszego rozwoju fundacji zakładanych przez rolników i ich zrzeszających. Nieruchomości mogłyby być przekazywane beneficjentom fundacji, co gwarantowałoby pozostawienie ich w fachowych rękach i gwarantowałoby dalszy rozwój polskiego rolnictwa. Po drugie, błędny jest argument, że uprzywilejowanie fundacji rodzinnej mogłoby zagrozić gospodarstwom rodzinnym. Wyraźnie widać, że jest to stwierdzenie wewnętrznie sprzeczne. Fundacja rodzinna, jak wynika z samej semantyki, ma na celu ochronę kapitału rodzinnego przedsiębiorstwa (w tym również rolniczego) przed rozdrobnieniem w wyniku różnych zdarzeń losowych (np. na skutek spadkobrania). Tworzona przez rolnika fundacja wzmacnia zatem szansę na zachowanie rodzinnego gospodarstwa rolnego, a nie mu zagraża. Sprzyja bowiem temu, aby nieruchomość rolna – nabyta i zbyta na prostszych zasadach – pozostała w ręku jednego gospodarstwa. Jednocześnie nie prowadzi do powstania wielkich monopoli, ponieważ fundacje mają sprzyjać rozwojowi przedsiębiorstw rodzinnych, a nie dużych kolektywów rolniczych. Chybiony jest zatem zarzut, że zaliczenie fundacji rodzinnej do grona podmiotów wyłączonych spod zasad nabywania nieruchomości rolnych na zasadach określonych w przepisie art. 2a ust. 1 i 2 u.k.u.r. groziłoby koncentracją zbyt wielu nieruchomości rolnych w jednym ręku. Po trzecie, rolnicy postulujący objęcie fundacji rodzinnych wyjątkowymi zasadami nabywania nieruchomości rolnych spotykali się niekiedy z zarzutem, że umożliwiałoby to przekazywanie tychże nieruchomości „w obce" (czytaj „zagraniczne") ręce. Takie spojrzenie wpisywało się w narrację polityczną ówczesnej większości parlamentarnej, składającej się z obozu tzw. Zjednoczonej Prawicy. Nie znajduje ono jednak pokrycia w rzeczywistości. Celem fundacji rodzinnej jest bowiem utrzymanie kapitału w Polsce, w rodzinnych przedsiębiorstwach. Nieruchomości rolne nabyte w ramach fundacji rodzinnych pozostawałyby więc w regionalnym obrocie i nadal stanowiłyby część polskiego rolnictwa, w ramach rodzinnych gospodarstw rolnych. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że nie istnieją racjonalne przesłanki implikujące zaostrzanie zasad nabywania nieruchomości rolnych przez fundacje rodzinne. Dlatego de lege ferenda postulować należy ponowne ujęcie tych podmiotów w katalogu z art. 2a ust. 3 u.k.u.r., dzięki czemu mogłyby one nabywać i zbywać nieruchomości rolne bez zgody dyrektora generalnego KOWR. Ułatwiałoby to powstanie i rozwój fundacji rodzinnych prowadzonych przez rolników, a w dalszej perspektywie wzmacniało rozwój rodzimego rolnictwa. Postulat ten zasługuje zatem na uwzględnienie. Nadto, w ramach dalszych zmian, należałoby w art. 3a w ust. 2 u.k.u.r. po pkt 5 dodać pkt 5a i 5b wyłączające spod stosowania normy z art. 3a ust. 1 u.k.u.r. udziały i akcje na rzecz fundacji rodzinnej, w której większość beneficjentów to osoby bliskie fundatora tej fundacji rodzinnej, oraz udziały i akcje na rzecz beneficjanta fundacji rodzinnej będącego osobą bliską fundatora, jeżeli zbywcą jest fundacja rodzinna. Podobnie w przepisie art. 3b ust. 6 u.k.u.r. po pkt 2 należy dodać pkt 3 i 4 wyłączające stosowanie zasad opisanych w przepisie art. 3b ust. 1-5 u.k.u.r., jeżeli zamiast dotychczasowego wspólnika, wspólnikiem staje się powołana przez dotychczasowego wspólnika fundacja rodzinna, w której większość beneficjentów to osoby bliskie jej fundatora, oraz gdy nowym wspólnikiem staje się powołana przez któregokolwiek ze wspólników fundacja rodzinna, w której większość beneficjentów to osoby bliskie jej fundatora. Podobnie w przepisie art. 4 ust. 4 pkt 2 u.k.u.r. należy dodać lit. j(a) wyłączającą spod uprawnienia, o którym mowa w przepisie art. 4 ust. 1 u.k.u.r. (prawo złożenia przez KOWR działającego na rzecz Skarbu Państwa oświadczenia o nabyciu danej nieruchomości rolnej za jej cenę), sytuację, w której nabycie nieruchomości rolnej następuje przez fundację rodzinną, w której większość beneficjentów stanowią osoby bliskie fundatora tej fundacji. Syntetycznie rzecz ujmując, realizacja powyższych postulatów de lege ferenda doprowadzi do wyłączenia istniejącego po stronie KOWR-u prawa pierwokupu nieruchomości rolnych wnoszonych do fundacji rodzinnych. Obecnie bowiem nawet zwolnienie tych fundacji od wymogu uzyskania zgody dyrektora generalnego KOWR na wniesienie nieruchomości rolnej nie wyzwoli ich spod wpływu tej instytucji, bowiem zawsze będzie istniała obawa, że KOWR skorzysta z przysługującego mu prawa pierwokupu i w ten sposób uniemożliwi wniesienie nieruchomości do fundacji. Dopiero zniesienie tego uprawnienia umożliwi nieskrępowane wnoszenie nieruchomości rolnych do fundacji rodzinnych, co będzie sprzyjało realizacji celów, dla których je powołano. Postulowane zmiany należy zatem ocenić pozytywnie. Po czwarte, rozważenia wymaga relacja między ochroną nieruchomości rolnych a planowanymi inwestycjami infrastrukturalnymi, w szczególności budową Centralnego Portu Komunikacyjnego (dalej: CPK). Pojawiają się głosy, jakoby utrzymanie restrykcji wobec fundacji rodzinnych służyło ochronie gruntów niezbędnych Skarbowi Państwa pod realizację tej inwestycji. Argument ten jest jednak chybiony. Mechanizmy pozyskiwania gruntów na cele publiczne – wywłaszczenie i nabycie w trybie ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o Centralnym Porcie Komunikacyjnym (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 292) – działają niezależnie od tego, czy właścicielem gruntu jest osoba fizyczna, spółka handlowa, czy fundacja rodzinna. Przynależność nieruchomości do fundacji rodzinnej nie stanowi żadnej bariery dla nabycia jej przez Skarb Państwa na cele publiczne. Tym samym ochrona interesów CPK nie uzasadnia ograniczania obrotu nieruchomościami rolnymi przez fundacje rodzinne. Zasadny jest natomiast postulat wprowadzenia modelu asymetrycznego: wniesienie nieruchomości rolnej do fundacji rodzinnej (nabycie przez fundację) powinno być zwolnione z rygorów art. 2a ust. 1 i 2 u.k.u.r. i spod prawa pierwokupu KOWR, natomiast zbycie tej nieruchomości przez fundację powinno podlegać ogólnym przepisom u.k.u.r. o ochronie obrotu ziemią rolną. Model ten chroni ziemię przed wyprowadzeniem jej poza ramy ustawowego reżimu ochronnego, a jednocześnie nie blokuje jej wniesienia do fundacji jako instrumentu sukcesji rodzinnej. Przy zbyciu z fundacji Skarb Państwa zachowuje przy tym wszelkie przysługujące mu instrumenty – zarówno prawo pierwokupu KOWR, jak i tryby wywłaszczeniowe na potrzeby takich inwestycji jak CPK. Odrębną kwestię stanowi zagadnienie wpływu zdarzeń korporacyjnych na fundusz założycielski fundacji rodzinnej, gdy w jego skład wchodzą udziały lub akcje spółek prawa handlowego. Fundusz założycielski pełni w fundacji rodzinnej funkcję analogiczną do kapitału zakładowego spółki kapitałowej – jest nienaruszalny i nie może być wypłacany beneficjentom (art. 28 ust. 1 u.f.r.). Ustawa o fundacji rodzinnej nie reguluje jednak wprost sytuacji, w których wartość wniesionych udziałów ulega zmianie wskutek zdarzeń przewidzianych w Kodeksie spółek handlowych. Rodzi to poważne wątpliwości praktyczne w co najmniej trzech przypadkach: 1) umorzenia udziałów, w tym umorzenia przymusowego (art. 199 k.s.h.) – czy wynagrodzenie za umorzenie zwiększa majątek fundacji ponad fundusz założycielski i podlega dystrybucji, czy też wchodzi w miejsce umorzonych udziałów jako składnik nienaruszalny; 2) obniżenia kapitału zakładowego spółki (art. 263 k.s.h.) skutkującego spadkiem wartości nominalnej udziałów – czy fundacja ma obowiązek uzupełnienia funduszu do ustawowego minimum i kto ponosi tego skutki; 3) podwyższenia kapitału zakładowego (art. 257 k.s.h.) prowadzącego do wzrostu wartości udziałów – w jaki sposób nadwyżka ta powinna być traktowana w strukturze majątkowej fundacji. Brak jednoznacznych regulacji w tym zakresie tworzy stan niepewności prawnej szczególnie dotkliwy dla fundacji, które – z uwagi na długi horyzont czasowy swego działania – w sposób nieuchronny będą musiały mierzyć się z tego rodzaju zdarzeniami korporacyjnymi. Zwrócić należy ponadto uwagę na ograniczony katalog dozwolonej działalności fundacji rodzinnej (art. 5 u.f.r.), który w kontekście fundacji prowadzonych przez rolników okazuje się szczególnie restrykcyjny. Ustawodawca zezwolił fundacjom m.in. na najem i dzierżawę mienia oraz zbywanie wytworzonych produktów roślinnych i zwierzęcych, jednak wyłącznie na rzecz beneficjentów, nie zaś podmiotów trzecich. Oznacza to, że fundacja rodzinna posiadająca ziemię rolną nie może prowadzić na niej typowej działalności rolniczej zorientowanej rynkowo – sprzedawać płodów rolnych, prowadzić agroturystyki czy przetwórstwa na rzecz konsumentów zewnętrznych – bez ryzyka wyjścia poza dozwolony katalog i objęcia dochodu sankcyjną stawką 25% podatku dochodowego. Należy zatem rozszerzyć katalog z art. 5 u.f.r. o działalność rolniczą sensu stricto, agroturystykę oraz sprzedaż bezpośrednią produktów rolnych na rzecz podmiotów zewnętrznych. W sferze podatkowej wymagają wyjaśnienia dwa zagadnienia budzące istotne wątpliwości w obrocie. Pierwsze dotyczy najmu krótkoterminowego realizowanego przez fundację rodzinną – np. za pośrednictwem platform rezerwacyjnych. Przepis art. 5 ust. 1 pkt 2 u.f.r. dopuszcza „najem, dzierżawę lub udostępnianie mienia do korzystania na innej podstawie", jednak organy podatkowe mogą kwalifikować najem krótkoterminowy jako działalność usługową zbliżoną do hotelarskiej, wykraczającą poza zakres tego przepisu, co prowadziłoby do utraty zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych (art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - Dz. U. z 2025 r. poz. 178, zwanej dalej u.cit) i objęcia tego dochodu stawką 25%. Drugie zagadnienie dotyczy skutków podatkowych nieodpłatnego udostępnienia lokalu mieszkalnego fundatorowi lub beneficjentowi. Na gruncie obowiązujących przepisów tego rodzaju świadczenie fundacji traktowane jest jako przychód po stronie fundacji opodatkowany stawką 15% (art. 24q u.cit.). W efekcie fundator, który korzystał ze swojego mieszkania przed wniesieniem go do fundacji bez żadnych konsekwencji podatkowych, po wniesieniu jest „karany” 15-procentowym podatkiem za każde nieodpłatne zamieszkanie w tym samym lokalu jako beneficjent własnej fundacji. Regulacja ta pozostaje w sprzeczności z ratio legis instytucji fundacji rodzinnej i de lege ferenda powinna zostać zmieniona poprzez wyłączenie ze świadczeń opodatkowanych nieodpłatnego lub symbolicznego udostępnienia lokalu mieszkalnego fundatorowi lub osobom mu bliskim będącym beneficjentami, w zakresie służącym zaspokojeniu ich potrzeb mieszkaniowych. Mając powyższe na względzie zwracam się z następującym pytaniami: 1. Czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi otrzymywało informacje o utrudnieniach związanych z nabywaniem i zbywaniem nieruchomości rolnych przez fundacje rodzinne po wejściu w życie ustawy nowelizującej? Jeśli tak, to od kogo i jakie to były sygnały? 2. Czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi zgadza się z zasadnością istniejącego obecnie stanu prawnego w zakresie zasad nabywania nieruchomości rolnych przez fundacje rodzinne? Czy zasadne jest, aby nabywanie lub zbywanie takiej nieruchomości przez ten podmiot odbywało się wyłącznie za zgodą dyrektora generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa? 3. Czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi planuje podjęcie prac legislacyjnych w zakresie zwolnienia fundacji rodzinnych z obowiązku nabywania i zbywania nieruchomości rolnych za zgodą dyrektora generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa? Jeśli tak, to czy przygotowano już jakieś projekty aktów prawnych w tym zakresie? Jaki jest proponowany zakres zmian? Jeśli nie, to dlaczego? 4. Czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi planuje podjęcie prac legislacyjnych w zakresie zwolnienia nieruchomości rolnych wnoszonych do fundacji rodzinnych spod prawa pierwokupu przysługującego Krajowemu Ośrodkowi Wsparcia Rolnictwa? Jeśli tak, to czy przygotowano już jakieś projekty aktów prawnych w tym zakresie? Jaki jest proponowany zakres zmian? Jeśli nie, to dlaczego? 5. Czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi dysponuje danymi statystycznymi dotyczącymi liczby fundacji rodzinnych zakładanych przez rolników? Jeśli tak, to czy po wejściu w życie ustawy nowelizującej takich fundacji jest więcej, czy mniej niż przed dniem 5 października 2023 roku? Jeśli doszło do zmian, to proszę dodatkowo odpowiedzieć, czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi posiada informację, jaka jest przyczyna zmiany tego trendu. Proszę o jej wskazanie. 6. Czy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozważało przyjęcie asymetrycznego modelu ochrony ziemi rolnej, w którym wniesienie nieruchomości rolnej do fundacji rodzinnej następowałoby bez konieczności uzyskania zgody KOWR i wyjęcia spod prawa pierwokupu przyznanego tej instytucji, natomiast zbycie nieruchomości przez fundację podlegałoby pełnemu reżimowi ochronnemu u.k.u.r., w tym prawu pierwokupu KOWR? Czy w ocenie ministerstwa taki model zapewniałby wystarczającą ochronę interesu publicznego, w tym potrzeb gruntowych inwestycji celu publicznego, takich jak Centralny Port Komunikacyjny? 8. Czy Ministerstwo Finansów planuje rozszerzenie katalogu dozwolonej działalności fundacji rodzinnej (art. 5 u.f.r.) o działalność rolniczą, agroturystykę oraz sprzedaż bezpośrednią produktów rolnych na rzecz podmiotów zewnętrznych, tak aby fundacja rodzinna prowadzona przez rolnika mogła efektywnie korzystać z posiadanego majątku rolnego bez ryzyka objęcia dochodu sankcyjną stawką podatku? 9. Czy Ministerstwo Finansów planuje wydanie interpretacji ogólnej lub podjęcie inicjatywy legislacyjnej rozstrzygającej, czy najem krótkoterminowy realizowany przez fundację rodzinną za pośrednictwem platform cyfrowych mieści się w katalogu art. 5 ust. 1 pkt 1 u.f.r. i korzysta ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych przewidzianego w art. 6 ust. 1 pkt 25 u.cit.? 10. Czy Ministerstwo Finansów zamierza dokonać zmiany przepisów skutkujących opodatkowaniem stawką 15% nieodpłatnego udostępnienia lokalu mieszkalnego przez fundację rodzinną jej fundatorowi lub beneficjentowi będącemu osobą bliską fundatora, w szczególności poprzez wyłączenie tej kategorii świadczeń z zakresu art. 24q u.cit lub wprowadzenie zwolnienia w analogicznym zakresie? Jarosław Rzepa Poseł na Sejm RP

Interpelacja w sprawie fundacji rodzinnych

01Treść pytania

02Odpowiedzi Ministerstwa3 odpowiedzi

03Powiązane

Komentarze do interpelacji