Interpelacja w sprawie ochrony samodzielności Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników oraz zagrożenia dla odrębności rolniczego systemu ubezpieczenia społecznego

Szanowny Panie Ministrze,

zwracam się z interpelacją w związku z poważnymi obawami przedstawicieli ubezpieczonych rolników dotyczącymi statusu prawnego, samodzielności finansowej oraz przyszłości Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników, zwanego dalej Funduszem Składkowym lub FSUSR.

Sprawa ta nie dotyczy wyłącznie technicznego sposobu ujmowania planu finansowego funduszu w ustawie budżetowej. Jej rzeczywistym przedmiotem jest możliwość ograniczenia samodzielności instytucji finansowanej ze składek rolników, podporządkowania jej decyzji organom administracji centralnej oraz stworzenia warunków do stopniowego osłabiania odrębności rolniczego systemu ubezpieczenia społecznego.

Rada Ubezpieczenia Społecznego Rolników w uchwale nr 2 z 6 marca 2025 r. podtrzymała stanowisko, że Fundusz Składkowy posiada osobowość prawną, działa według samodzielnego modelu finansowania i nie jest państwową osobą prawną. Rada zwróciła się do ministra rolnictwa i rozwoju wsi o podjęcie działań prowadzących do jednoznacznego ustalenia statusu funduszu oraz wypracowania wspólnego stanowiska z ministrem finansów i gospodarki.

Stanowisko przedstawicieli ubezpieczonych rolników powinno zostać potraktowane z pełną powagą. Rolnicy mają uzasadnione prawo obawiać się, że pod pozorem zwiększenia kontroli finansowej może dojść do ograniczenia samodzielności funduszu, a następnie do podporządkowania jego majątku i decyzji administracji rządowej.

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi, że Fundusz Składkowy jest osobą prawną. Jednocześnie ustawodawca wyłączył go z kategorii państwowych osób prawnych oraz innych państwowych jednostek organizacyjnych.

Fundusz nie jest również państwowym funduszem celowym. Jego działalność opiera się przede wszystkim na składkach płaconych przez ubezpieczonych rolników, przeznaczonych na finansowanie określonych ustawowo świadczeń oraz innych zadań rolniczego systemu ubezpieczeniowego.

Fundusz:

• ma odrębną osobowość prawną;
• dysponuje wyodrębnionym majątkiem;
• wykonuje zadania określone w ustawie;
• finansuje świadczenia przede wszystkim ze składek rolników;
• nie powinien być traktowany jako część majątku pozostającego do swobodnej dyspozycji administracji rządowej;
• nie może zostać faktycznie przekształcony w państwową osobę prawną przez interpretację przepisów budżetowych.

Ujęcie planu finansowego funduszu w ustawie budżetowej może służyć przejrzystości finansów publicznych, ale nie powinno zmieniać ustrojowego statusu funduszu ani podporządkowywać go przepisom odnoszącym się do państwowych osób prawnych.

Ustawa budżetowa ma charakter roczny. Nie może bez wyraźnej zmiany ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników prowadzić do trwałego ograniczenia samodzielności funduszu.

Składki rolników nie są środkami rządu

Środki Funduszu Składkowego pochodzą przede wszystkim ze składek płaconych przez rolników na określone rodzaje ubezpieczenia i konkretne cele ustawowe.

Mają one służyć między innymi finansowaniu:

• świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego;
• świadczeń chorobowych;
• świadczeń macierzyńskich;
• rehabilitacji leczniczej;
• działań zapobiegających wypadkom przy pracy rolniczej;
• pozostałych zadań określonych w ustawie.

Składki mają charakter publicznoprawny i powinny podlegać kontroli legalności, gospodarności oraz celowości. Nie oznacza to jednak, że rząd może przejąć polityczną kontrolę nad środkami funduszu albo wykorzystywać je do realizacji celów niezwiązanych z ubezpieczeniem społecznym rolników.

Rolnicy nie sprzeciwiają się kontroli. Sprzeciwiają się sytuacji, w której kontrola mogłaby zostać przekształcona w podporządkowanie funduszu administracji rządowej.

Należy odróżnić:

• kontrolę legalności od przejęcia prawa do podejmowania decyzji;
• jawność finansów od centralizacji;
• nadzór nad gospodarnością od możliwości blokowania działań funduszu;
• ochronę składek od traktowania ich jako rezerwy finansowej państwa.

Zagrożenie dla odrębności KRUS

Od wielu lat pojawiają się koncepcje likwidacji odrębnego systemu ubezpieczenia społecznego rolników, włączenia rolników do systemu powszechnego, podwyższenia składek oraz przejęcia aktywów instytucji rolniczych.

Dlatego sporu o Fundusz Składkowy nie można rozpatrywać w oderwaniu od przyszłości całego systemu KRUS.

Jeżeli rząd nie planuje likwidacji FSUSR, połączenia KRUS z ZUS ani przejęcia majątku instytucji rolniczego systemu ubezpieczeniowego, powinien jednoznacznie to zadeklarować i poprzeć tę deklarację gwarancjami ustawowymi.

Ryzyko ograniczenia pomocy dla rolników

Rolnictwo jest sektorem szczególnie narażonym na wypadki, choroby zawodowe oraz zdarzenia wymagające szybkiego uruchamiania pomocy.

Uzależnienie decyzji funduszu od dodatkowych zgód organów administracji może prowadzić do:

• opóźniania zmian w planie finansowym;
• wydłużania procedur;
• utrudniania reagowania na wzrost liczby świadczeń;
• ograniczenia finansowania prewencji wypadkowej;
• opóźnień w finansowaniu rehabilitacji;
• podporządkowania potrzeb rolników bieżącej sytuacji budżetowej państwa.

Dla urzędu dodatkowa procedura oznacza kolejne pismo. Dla poszkodowanego rolnika może oznaczać opóźnienie wypłaty świadczenia albo rehabilitacji.

Minister właściwy do spraw rolnictwa powinien bronić odrębności systemu ubezpieczenia społecznego rolników oraz reprezentować interes osób, które finansują fundusz ze swoich składek.

Potrzeba ustawowych gwarancji

Minister rolnictwa i rozwoju wsi powinien przedstawić rozwiązania ustawowe zapewniające, że:

1. Fundusz Składkowy pozostanie osobą prawną niebędącą państwową osobą prawną ani państwową jednostką organizacyjną;
2. fundusz nie zostanie przekształcony w państwowy fundusz celowy;
3. ujęcie jego planu finansowego w ustawie budżetowej nie zmieni statusu prawnego funduszu;
4. środki funduszu będą mogły być przeznaczane wyłącznie na cele określone w ustawie;
5. nadwyżki funduszu nie zostaną przekazane do budżetu państwa;
6. majątek funduszu nie zostanie przekazany innemu podmiotowi bez wyraźnej podstawy ustawowej;
7. w przypadku ewentualnych zmian organizacyjnych cały majątek pozostanie przeznaczony na ubezpieczenie społeczne rolników;
8. przedstawiciele ubezpieczonych zachowają realny wpływ na działalność funduszu;
9. wszystkie plany, zmiany planów, sprawozdania i najważniejsze umowy funduszu będą jawne;
10. żadna zmiana dotycząca odrębności KRUS nie zostanie przeprowadzona bez debaty parlamentarnej i konsultacji z rolnikami.

Rolnicy mają prawo oczekiwać, że minister rolnictwa i rozwoju wsi będzie bronił instytucji finansowanej z ich składek.

Fundusz Składkowy nie może być traktowany jako majątek pozostający do dyspozycji rządu. Państwo ma obowiązek kontrolować legalność i gospodarność, ale nie może pod pozorem kontroli odbierać rolnikom wpływu na ich własny system ubezpieczeniowy.

Brak jednoznacznych gwarancji prawnych uzasadnia obawy, że ograniczenie samodzielności funduszu może być pierwszym etapem podporządkowania go administracji centralnej, przejęcia jego aktywów oraz stopniowej likwidacji odrębności systemu KRUS.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy minister rolnictwa i rozwoju wsi jednoznacznie uznaje, że Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników jest osobą prawną niebędącą państwową osobą prawną ani inną państwową jednostką organizacyjną?
2. Jakiej odpowiedzi minister udzielił na uchwałę nr 2 Rady Ubezpieczenia Społecznego Rolników z 6 marca 2025 r.?
3. Jakie działania minister podjął od 6 marca 2025 r. w celu ochrony statusu prawnego, majątku oraz samodzielności finansowej FSUSR?
4. Czy minister zgadza się ze stanowiskiem, że ujęcie planu finansowego FSUSR w załączniku do ustawy budżetowej nie może zmieniać statusu prawnego funduszu ani prowadzić do stosowania wobec niego regulacji właściwych państwowym osobom prawnym?
5. Czy minister rolnictwa i rozwoju wsi sprzeciwiał się stosowaniu wobec FSUSR art. 30 ust. 6 i 7 ustawy o finansach publicznych? Jeżeli tak, proszę wskazać daty, treść i adresatów wystąpień w tej sprawie.
6. Czy są prowadzone prace dotyczące zmiany statusu FSUSR, ograniczenia jego samodzielności, połączenia z innym podmiotem albo przekazania części jego kompetencji?
7. Czy są prowadzone analizy dotyczące połączenia KRUS z ZUS albo ograniczenia odrębności rolniczego systemu ubezpieczenia społecznego?
8. Czy minister może jednoznacznie zagwarantować, że nie popiera przejęcia nadwyżek, lokat, nieruchomości, udziałów ani innych aktywów FSUSR przez budżet państwa lub inne instytucje?
9. Jaka była wartość środków pieniężnych, lokat, funduszy własnych, udziałów, nieruchomości oraz pozostałych aktywów FSUSR na koniec lat: 2023, 2024 i 2025 oraz według najnowszych dostępnych danych za 2026 r.?
10. Czy minister przeprowadził ocenę wpływu dodatkowych procedur finansowych na szybkość realizacji ustawowych zadań funduszu? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie wyników.
11. Czy minister przygotuje projekt ustawy jednoznacznie potwierdzającej status prawny funduszu oraz zakazującej wykorzystywania jego środków na cele niezwiązane z ubezpieczeniem społecznym rolników?
12. Czy minister zobowiąże się, że żadna zmiana statusu FSUSR ani odrębności systemu KRUS nie zostanie przeprowadzona bez ustawy, debaty parlamentarnej, pełnych analiz finansowych oraz konsultacji z Radą Rolników i organizacjami rolniczymi?