Interpelacja #2228 - Interpelacja w sprawie zapowiedzi wzmocnienia autonomii uczelni wyższych

01Treść pytania

Pytanie posłów28 marca 2024

Interpelacja w sprawie zapowiedzi wzmocnienia autonomii uczelni wyższych Szanowny Panie Ministrze, w pakiecie zobowiązań zaprezentowanym przez premiera Donalda Tuska znalazła się kwestia „wzmocnienia autonomii uczelni wyższych i zabezpieczenia apolityczności szkół wyższych poprzez zwiększenie finansowania nauki i poprawę transparentności wydatkowanych środków”. Zwiększenie finansowania uczelni może prowadzić do bardziej efektywnego zarządzania zasobami oraz lepszej reakcji na zmieniające się potrzeby edukacyjne i badawcze. Istnieje jednak ryzyko, że nadmierna autonomia może prowadzić do nieodpowiedzialnego wykorzystania środków finansowych oraz braku odpowiedniego nadzoru nad procesami decyzyjnymi. Ponadto zwiększenie finansowania nauki wymagać będzie odpowiedniego zapewnienia, że środki te zostaną przeznaczone na cele naukowe i badawcze, a nie na cele polityczne lub administracyjne. Poprawa transparentności wydatkowanych środków może pomóc w zapewnieniu lepszego nadzoru nad finansami uczelni oraz w zwiększeniu zaufania społecznego do systemu edukacyjnego. Jednak i tu konieczne będzie wprowadzenie odpowiednich mechanizmów kontroli i monitorowania. Państwo nie może bowiem zapominać o konieczności zachowania równowagi między autonomią uczelni a odpowiedzialnością za efektywność i jakość edukacji oraz badań. Mając na uwadze powyższe, zwracam się z prośbą o odpowiedź na następujące pytania: W jaki sposób planuje się zabezpieczyć apolityczność szkół wyższych, biorąc pod uwagę obecne wyzwania polityczne w systemie edukacji? Jakie dokładnie środki zostaną podjęte w celu zwiększenia finansowania nauki i jakie będą źródła dodatkowych środków na ten cel? Czy istnieją plany na skuteczne monitorowanie i kontrolowanie wydatkowania środków publicznych przez uczelnie oraz jakie będą konsekwencje za ich niewłaściwe wykorzystanie? Jakie są plany na zwiększenie autonomii uczelni w podejmowaniu decyzji akademickich, naukowych i administracyjnych? Czy przewiduje się jakieś formy wsparcia dla młodych naukowców i badaczy, aby zachęcić ich do pracy w Polsce i rozwijania nauki na krajowym poziomie? W jaki sposób ministerstwo planuje zachęcać do współpracy międzynarodowej i wymiany naukowej, aby wzmocnić pozycję polskich uczelni na arenie międzynarodowej? Z wyrazami szacunku Daniel Milewski Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej

02Odpowiedzi Ministerstwa1 odpowiedź

Sekretarz stanu Marek Gzik

Treść z PDF

15 kwietnia 2024

Odpowiedź na interpelację w sprawie zapowiedzi wzmocnienia autonomii uczelni wyższych Warszawa, 15-04-2024 Szanowny Panie Pośle, poniżej przekazuję informacje nt. zapowiadanego zwiększenia finansowania, zwiększenia apolityczności uczelni i poprawy transparentności wydatkowania środków publicznych. Kwestia wzmocnienia autonomii uczelni jest niewątpliwie kluczowym elementem swobody prowadzenia działalności naukowej. Nauka i kierunki badań prowadzonych przez pracowników naukowych nie powinny być uzależnione od dominujących w danym okresie poglądów politycznych. Wyłącznie bowiem zrównoważony rozwój dyscyplin naukowych, nurtów i doktryn zapewnia rzeczywisty, a nie tylko pozorny rozwój polskiej nauki. Odpowiadając zatem na pytanie o sposób zabezpieczenia apolityczności szkół wyższych w kontekście obecnych wyzwań politycznych w systemie edukacji, uprzejmie informuję, że podjęte zostały działania mające na celu odejście od finansowania uznaniowego. Podział środków pomiędzy uczelnie odbywa się w oparciu o obiektywne kryteria, takie jak: algorytmy, ocena ekspertów, dane pochodzące ze sprawozdań. Przykładem takich działań może być zwiększenie wysokości subwencji przyznane w grudniu 2023 r. w celu wsparcia uczelni prowadzących domy studenckie – podziału kwoty 150 000,00 tys. zł dokonano w oparciu o proporcję liczby miejsc w domach studenckich wg stanu na 31 grudnia 2022 r. zaraportowanych przez poszczególne podmioty w sprawozdaniu S-11 Głównego Urzędu Statystycznego [1] . Jednocześnie należy mieć na uwadze, że przyznawanie środków z budżetu państwa nierozerwalnie łączy się z dyscypliną finansów publicznych. Podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 427 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. 2023 poz. 742 z późn. zm.) minister może żądać informacji i wyjaśnień od podmiotów, o których mowa w art. 426 ust. 1 ww. ustawy, a także dokonywać kontroli ich działalności w zakresie określonym w tym przepisie. Należy również podkreślić, że ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r . o finansach publicznych (Dz. U. 2023 poz. 1270 z późn. zm.) w art. 169 ust. 1 określa przesłanki zwrotu dotacji udzielnych z budżetu państwa, tj.: wykorzystanie niezgodnie z przeznaczeniem, pobranie nienależnie lub w nadmiernej wysokości, które zgodnie z art. 169 ust. 7 stosuje się również do subwencji. Przepisy prawa powszechnie obowiązujące przewidują zatem odpowiednie mechanizmy monitorowania i kontrolowania wydatkowania środków publicznych przez uczelnie oraz sankcje za ich niewłaściwe wykorzystanie. Odnosząc się do pytania o środki podjęte w celu zwiększenia finansowania nauki oraz źródła dodatkowych środków na ten cel, należy wskazać, że zgodnie z ustawą budżetową na rok 2024 z dnia 18 stycznia 2024 r. (Dz. U. poz. 122) łączne nakłady na naukę i szkolnictwo wyższe, z uwzględnieniem budżetu środków europejskich oraz ujętych w budżetach innych ministrów środków na działalność badawczo-rozwojową, wyniosą 40 mld 969 mln zł. Kluczowe znaczenie mają środki krajowe zaplanowane w dziale 730 – Szkolnictwo wyższe i nauka, które w porównaniu z ustawą budżetową na rok 2023 wzrosły o 7 mld 19 mln zł, z poziomu 30 mld 947 mln zł do 37 mld 966 mln zł. Odnosząc się do kwestii planów na zwiększenie autonomii uczelni w podejmowaniu decyzji akademickich, naukowych i administracyjnych, należy podkreślić, że szkoły wyższe działają jako samodzielne i niezależne jednostki organizacyjne (osoby prawne), a z punktu widzenia zasad ich organizacji i funkcjonowania mają charakter samorządny i korporacyjny. Wymaga zaznaczenia, iż ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zawiera rozwiązania zgodne z konstytucyjną zasadą autonomii szkół wyższych w zakresie samodzielnego decydowania o rozwiązaniach przyjmowanych w różnych sferach jej działania. Zgodnie z art. 9 ust. 5 ww. ustawy organa władzy publicznej mogą podejmować rozstrzygnięcia dotyczące uczelni tylko w przypadkach przewidzianych w ustawach. Obecne regulacje stwarzają członkom wspólnoty akademickiej możliwość udziału i wpływu na rozstrzygnięcia podejmowane w uczelniach w obszarze naukowym, dydaktycznym czy administracyjnym. Zgodnie z nadrzędną zasadą autonomii uczelni pracownicy uczelni, doktoranci i studenci, przez swoich przedstawicieli w poszczególnych gremiach, decydują o kształcie rozwiązań i organizacji uczelni. Jednocześnie, mając na względzie, że część regulacji ustawy wymaga ponownej weryfikacji po prawie sześciu latach jej stosowania, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego aktualnie zbiera postulaty i propozycje dotyczące nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce , które będą podlegały dalszym analizom. Ewentualne zmiany przepisów będą rozważane pod kątem zapewniania demokratycznego udziału organów uczelni w podejmowaniu decyzji związanych z funkcjonowaniem uczelni. Odpowiadając na pytanie o przewidywane formy wsparcia dla młodych naukowców i badaczy, mające na celu zachęcenie ich do pracy w Polsce i rozwijania nauki na krajowym poziomie, należy wskazać, że jedną z zachęt kierowanych do młodych naukowców jest występująca w polskim systemie kształcenia doktorantów w szkołach doktorskich powszechność stypendiów doktoranckich. Stypendia te przysługują co do zasady wszystkim doktorantom nieposiadającym stopnia doktora przez okres nieprzekraczający czterech lat. Istotne znaczenie ma również adresowana do młodych naukowców i badaczy oferta Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej oraz Narodowego Centrum Nauki. Ponadto, w ramach realizacji programu „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza“, najlepsze polskie uczelnie oferują młodym naukowcom i badaczom rozmaite formy wsparcia i możliwości rozwoju zawodowego. W odniesieniu do planów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w zakresie zachęcania do współpracy międzynarodowej i wymiany naukowej w celu wzmocnienia pozycji polskich uczelni na arenie międzynarodowej uprzejmie informuję, że Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podejmuje szereg działań, aby zachęcić polskie środowisko akademickie do mobilności i nawiązywania współpracy z zagranicznymi partnerami. Umiędzynarodowienie jest nie tylko instrumentem służącym podnoszeniu jakości kształcenia w polskich uczelniach oraz budowaniu pozycji polskiego systemu szkolnictwa wyższego na międzynarodowym rynku edukacyjnym, ale również koniecznym warunkiem skutecznego dążenia do doskonałości w badaniach naukowych i zdecydowanego zwiększenia rozpoznawalności w świecie osiągnięć polskiej nauki. Należy wskazać, że ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce stworzyła w obszarze kształcenia doktorantów i funkcjonowania szkół doktorskich silne zachęty i wytyczne służące podejmowaniu międzynarodowej współpracy i wzmacnianiu potencjału polskiej nauki. W pierwszej kolejności należy tu wymienić konkursowy charakter rekrutacji do szkół doktorskich przewidujący jednakowe – zarówno dla Polaków, jak i cudzoziemców – zasady ubiegania się o przyjęcie do szkoły doktorskiej. Wyłanianie najzdolniejszych i najlepiej rokujących kandydatów wywodzących się z międzynarodowych środowisk naukowych służy osiąganiu wysokiego poziomu kształcenia i jakości prowadzonych badań naukowych, a także nawiązywaniu międzynarodowych kontaktów i podejmowaniu takiej współpracy. Ponadto do przeprowadzenia w połowie okresu kształcenia doktoranta oceny śródokresowej powołuje się komisję, w skład której wchodzi co najmniej jedna osoba zatrudniona poza podmiotem prowadzącym szkołę doktorską, którą może być np. pracownik zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej. Również ocenę jakości kształcenia w szkole doktorskiej przeprowadza się przy współudziale co najmniej jednego eksperta o znaczącym dorobku naukowym lub artystycznym zatrudnionego w zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej, zaś jednym z ośmiu ustawowych kryteriów ewaluacji jest umiędzynarodowienie. Poziom umiędzynarodowienia będzie weryfikowany pod kątem: a) stopnia umiędzynarodowienia kadry, w tym mobilności naukowej lub artystycznej i aktywności w środowisku międzynarodowym nauczycieli akademickich lub pracowników naukowych prowadzących kształcenie w szkole doktorskiej, b) stopnia umiędzynarodowienia procesu kształcenia w szkole doktorskiej i działalności naukowej doktorantów, w szczególności prowadzonej na podstawie indywidualnych planów badawczych, w tym mobilności naukowej lub artystycznej doktorantów, c) sposobu uwzględniania potrzeb doktorantów będących cudzoziemcami w procesie kształcenia w szkole doktorskiej, d) sposobów zwiększania rozpoznawalności szkoły doktorskiej za granicą i ich skuteczności. Ponadto Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wspiera działania zmierzające do zwiększenia finansowania projektów w ramach międzynarodowych konsorcjów badawczych i współpracy m.in. przez przedsięwzięcie ministra „Granty na Granty – promocja jakości IV (Horyzont Europa)“ oraz program ministra „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane“. Wymienione przedsięwzięcie oraz program ministra wspierają podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki w prowadzeniu badań w ramach współpracy międzynarodowej od przygotowania wniosku projektowego do KE po zakończenie prowadzenia badań w ramach podpisanej umowy z podmiotem zagranicznym. Przedmiotem przedsięwzięcia „Granty na Granty – promocja jakości IV“ jest wsparcie podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w celu zwiększenia efektywności ubiegania się o granty finansowane ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej na realizację projektów w ramach Programu Ramowego Unii Europejskiej Horyzont Europa oraz Programu Badawczo-Szkoleniowego Euratom i zaangażowania pracowników tych podmiotów w opracowywanie wysokiej jakości wniosków o przyznanie tych grantów. Wsparcie finansowe ma zachęcić badaczy i naukowców do składania wniosków na wezwania konkursowe Komisji Europejskiej oraz rozwijania doświadczenia w budowaniu międzynarodowych sieci badawczych i długofalowych współprac między Polską a innymi podmiotami zagranicznymi. Przedsięwzięcie zostało uruchomione również ze względu na brak dofinansowania przewidzianego z UE na przygotowanie wniosków projektowych na wezwanie konkursowe KE. Dofinansowanie pozwala pokryć wiele kosztów związanych z przygotowaniem wysokiej jakości wniosku projektowego, w tym m.in.: przeprowadzenie rozpoznania tematyki wniosku projektowego, przygotowanie, uzupełnienie lub poprawienie wniosku projektowego, uczestnictwo wnioskodawcy w konferencjach, spotkaniach brokerskich lub networkingowych związanych z opracowaniem wniosku projektowego, wydatki poniesione na podniesienie kompetencji językowych przez uczestnictwo w zagranicznych albo krajowych kursach językowych, wydatki poniesione na podniesienie kwalifikacji w zakresie sporządzania wniosków projektowych. Wnioskodawca może również starać się o jednorazowy dodatek do wynagrodzenia dla pracowników zaangażowanych w przygotowanie wniosku projektowego dla KE lub o refundację kosztów dla osób zatrudnionych na umowę zlecenie lub umowę o dzieło na 12 miesięcy przed złożeniem wniosku projektowego na wezwanie KE. Przedmiotem programu „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane“ jest wsparcie uczestnictwa podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w projektach międzynarodowych obejmujących badania naukowe lub prace rozwojowe: współfinansowanych ze środków pochodzących ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi, realizowanych we współpracy z partnerami zagranicznymi, w tym w projektach obejmujących badania realizowane na wielkich urządzeniach badawczych zlokalizowanych poza granicami kraju. Wsparcie w ramach programu jest skierowane zarówno do podmiotów uczestniczących w programach badawczych Unii Europejskiej, jak i w innych międzynarodowych programach, inicjatywach lub przedsięwzięciach badawczych. Wnioskodawca może starać się o pokrycie aż 90% kosztów kwalifikowalnych ponoszonych przez wnioskodawcę na realizację projektu ze środków krajowych. Finansowanie w ramach przedmiotowego programu trwa nawet aż do 6 lat. Wynikiem współpracy polskich podmiotów w ramach międzynarodowych programów są patenty, wdrożenia, rozwiązanie problemu naukowego, technologicznego lub narzędzi informatycznych oraz publikacje, udział w konferencjach/seminariach, a więc i rozwijanie pozycji polskiej nauki na arenie międzynarodowej. Warto również wspomnieć o programie „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza“ (IDUB), który ma na celu wyłonienie i wsparcie dziesięciu uczelni, które będą dążyć do osiągnięcia statusu uniwersytetu badawczego i będą w stanie skutecznie konkurować z najlepszymi ośrodkami akademickimi w Europie i na świecie. Obecnie trwa I edycja programu IDUB, obejmująca lata 2020–2026. Laureatami I konkursu IDUB, przeprowadzonego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2019 r., są: Uniwersytet Warszawski, Politechnika Gdańska, Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Politechnika Warszawska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Jagielloński, Gdański Uniwersytet Medyczny, Politechnika Śląska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Uniwersytet Wrocławski. Laureaci I konkursu IDUB mają zagwarantowane w latach 2020–2026 coroczne zwiększenie finansowania w wysokości co najmniej 10% subwencji z 2019 r. na realizację planów rozwojowych zawartych we wnioskach konkursowych. Zgodnie z art. 391 ustawy w 2023 roku przeprowadzona została śródokresowa ewaluacja realizacji planów podniesienia poziomu jakości działalności naukowej i kształcenia przez dziesięć uczelni będących laureatami pierwszego konkursu IDUB. Powołany przez ministra Międzynarodowy Zespół Ekspertów ds. ewaluacji śródokresowej ocenił wszystkie uczelnie pozytywnie oraz przygotował List do Ministra podsumowujący ewaluację [2] . Zgodnie z zapisanymi w ustawie zasadami programu również uczelnie, które przystąpiły do konkursu, lecz nie znalazły się w gronie jego laureatów, otrzymują co roku dodatkowe środki finansowe w postaci zwiększenia subwencji o 2%, są to: Politechnika Łódzka, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu oraz Uniwersytet Śląski. Kolejny konkurs w programie IDUB zostanie przeprowadzony w 2026 r. Należy również zaznaczyć, że nadzorowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA) realizuje szereg programów wspierających międzynarodową wymianę akademicką pracowników naukowych i dydaktycznych (przyjazdową i wyjazdową), a także oferuje programy stypendialne dla cudzoziemców. Ponadto NAWA oferuje szereg programów wspierających proces umiędzynarodowienia polskich uczelni i jednostek naukowych, a także realizuje działania na rzecz upowszechnianie informacji o polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki oraz propagowania języka polskiego za granicą. Aby umacniać pozycję Polski jako kraju rozpoznawalnego i pożądanego jako miejsce kształcenia lub rozwoju kariery naukowej, niezbędne jest wypracowanie krajowej strategii umiędzynarodowienia nauki i szkolnictwa wyższego. Strategii, która z jednej strony będzie odpowiadać na najważniejsze wyzwania, jakie stoją obecnie przed polskim środowiskiem akademickim w obszarze umiędzynarodowienia, a z drugiej wskazywać działania na rzecz kreowania i utrwalania pozytywnego wizerunku polskiej nauki w świecie i wzmocnienia jej międzynarodowego oddziaływania. Prace nad strategią są prowadzone pod przewodnictwem Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej i pod auspicjami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przy szerokim udziale środowiska akademickiego i przedstawicieli administracji rządowej. Resort nauki i szkolnictwa wyższego organizuje w różnych formułach spotkania wspierające inicjowanie lub rozwój współpracy polskiego środowiska akademickiego z partnerami zagranicznymi, a także promujące możliwości pozyskania międzynarodowych grantów i stypendiów przyznawanych m.in. w ramach Europejskiego Programu Współpracy w Dziedzinie Badań Naukowo-Technicznych (COST), NATO SPS, Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji (EUI), Europejskiego Laboratorium Biologii Molekularnej (EMBL), Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO), Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki, Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu oraz UNESCO. W resorcie nauki i szkolnictwa wyższego organizowane są również spotkania z przedstawicielami państw oraz organizacji i instytucji międzynarodowych na szczeblu ministerialnym i departamentalnym służące rozwojowi współpracy dwustronnej i wielostronnej w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki. W ramach rozwoju tej współpracy są także zawierane i realizowane umowy międzynarodowe i porozumienia dotyczące współpracy akademickiej i naukowej. Ważnym elementem utrzymania wysokiej dynamiki współpracy międzynarodowej w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki jest również organizowanie bilateralnych forów z naszymi najważniejszymi europejskimi partnerami. Aktualnym tematem we współpracy dwustronnej z kluczowymi partnerami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego są zagadnienia związane z kosmosem. Planujemy poświęcić tej tematyce tegoroczne obrady w ramach Polsko-Brytyjskiego Forum Nauki („Eksploracja kosmosu, nauka i technologia“). Rok 2024 jest również rokiem polskiego przewodnictwa w Wysokiej Radzie Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego (EUI) we Florencji. Priorytetami polskiego przewodnictwa będzie m.in. zainicjowanie dyskusji nad rozszerzeniem partnerstw EUI z partnerami z państw trzecich i ustanowieniem nowych form współpracy, a także nad zapewnieniem równowagi geograficznej w działaniach instytutu (rozumianej jako zapewnienie równej uwagi krajom z różnych części Europy). Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Nauki Marek Gzik Sekretarz Stanu [1] Komunikat Ministra Nauki z dnia 27 grudnia 2023 r. o zwiększeniach wysokości subwencji ze środków finansowych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego przyznanych na rok 2023. [2] List oraz dodatkowe informacje o ewaluacji oraz programie IDUB dostępne są na stronie internetowej MNISW: https://www.gov.pl/web/nauka/ewaluacja-srodokresowa-idub-2023.

03Powiązane

Inne pytania: Daniel Milewski

Wszystkie pytania nadawcy

01Treść pytania

02Odpowiedzi Ministerstwa1 odpowiedź

03Powiązane

Komentarze do interpelacji