Interpelacja w sprawie wsparcia psychologicznego w szkołach w Polsce

Szanowny Panie Pośle,

zdrowie dzieci i uczniów oraz ich kondycja psychiczna jest priorytetowym zadaniem dla ministra edukacji, dlatego wśród kierunków polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2024/2024 ustalono: wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego. Rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych. Podnoszenie jakości edukacji włączającej i umiejętności pracy z zespołem zróżnicowanym.

Ministerstwo Edukacji Narodowej podjęło konkretne działania w celu zwiększenia dostępności nauczycieli specjalistów, w szczególności psychologów i psycholożek w szkołach, jak i poprawy efektywności tej pomocy.

Od 1 września 2022 r. w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych oraz zespołach tych przedszkoli i szkół wprowadzono standardy zatrudnienia nauczycieli specjalistów: pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów lub terapeutów pedagogicznych^[1]. Od 1 września 2024 roku wdrażany jest II etap ww. standaryzacji.

Zatrudnienie nauczycieli specjalistów jest na bieżąco monitorowane za pośrednictwem Systemu Informacji Oświatowej (SIO). Dla szkół i organów prowadzących przygotowano w SIO specjalne raporty w tym zakresie. Dzięki wprowadzonym zmianom w przepisach łączna liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła na przestrzenie dwóch lat o ponad 134% (tabela nr 1).

Tabela nr 1. Porównanie danych dotyczących zatrudnienia nauczycieli specjalistów w roku szkolnym 2021/2022 oraz 2024/2025, według Systemu Informacji Oświatowej (SIO).

Ministerstwo Edukacji Narodowej podjęło szereg działań, których celem jest przygotowanie kadr do pracy w środowisku zróżnicowanym pod względem potrzeb edukacyjnych m.in.:

1. zlecenie realizacji przez MEN we współpracy z UNICEF realizacji projektu pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich" (Accessible School for All)^[2];

Projekt realizowany jest przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE) we współpracy z MEN, UNICEF^[3], przedstawicielami uczelni oraz organizacjami pozarządowymi. Celem tego projektu jest rozwijanie kompetencji w zakresie prowadzenia przez nauczycieli specjalistów, w tym psychologów, zatrudnionych w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych, we współpracy z innymi nauczycielami oraz podmiotami zewnętrznymi, skutecznej pomocy psychologiczno-pedagogicznej m.in. w obszarze wspierania zdrowia psychicznego dzieci i uczniów^[4].

2. bezpłatne studia podyplomowe dla psychologów;

Dla absolwentów studiów psychologicznych, którzy nie posiadają przygotowania pedagogicznego, ministerstwo przygotowało ofertę bezpłatnych, finansowanych z budżetu ministerstwa, kwalifikacyjnych studiów podyplomowych na kierunku „Psychologia edukacyjna z przygotowaniem pedagogicznym"^[5]. Aktualnie uruchamiana jest III edycja studiów podyplomowych kwalifikacyjnych, na tym na kierunku, przewidziana do realizacji przez 10 uczelni.

3. zlecenie Instytutowi Badań Edukacyjnych realizacji projektu pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży";

Projekt realizowany jest w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS). Głównym celem projektu jest wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży, a także rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi/uczniami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych. W ramach projektu zostanie opracowany zestaw narzędzi, w ramach szkolnej oceny funkcjonalnej, do wieloaspektowego pomiaru dobrostanu uczniów na czterech etapach edukacji^[6].

4. udział w pracach nad nową ustawą o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów;

MEN współpracuje z Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, aby przepisy ustawy uwzględniały specyfikę pracy w oświacie i stwarzały pozytywne środowisko do podejmowania pracy przez nauczycieli psychologów.

5. planowane prace legislacyjne na rzecz zwiększenia dostępności psychologów;

W MEN trwają prace nad przygotowaniem zmiany przepisów w celu poszerzenia kręgu osób, które ukończyły studia magisterskie na kierunku psychologia i posiadają przygotowanie do pracy z dziećmi i młodzieżą^[7], a tym samym mogłyby zostać zatrudnione na stanowisku nauczyciela psychologa. MEN analizuje również możliwość szerszego stosowania w przedszkolach i szkołach przepisu art. 22 ust. 1 ustawy – Karta Nauczyciela, który daje możliwość zatrudniania nauczycieli, w tym nauczycieli psychologów, w więcej niż jednej szkole/przedszkolu w ramach jednego stosunku pracy, na zasadzie uzupełniania tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych.

Wysokość środków w części oświatowej subwencji ogólnej z tytułu zapewnienia w przedszkolach, szkołach i placówkach pomocy psychologiczno-pedagogicznej wyniosła w roku 2024 wyniosła 855 mln zł, a w roku 2023 – 655 mln zł, co stanowi wzrost o 200 mln zł, tj. o 30%.

W ramach środków subwencji oświatowej na zadania pozaszkolne w 2023 r. naliczono kwotę 1,5 mld zł, a w 2024 r. – 2,2 mld zł. Stanowi to wzrost o 741 mln zł, tj. o 49% w stosunku do roku poprzedniego. Zadania pozaszkolne w dużym stopniu dotyczą prowadzenia poradni psychologiczno-pedagogicznych.

Łącznie na pomoc psychologiczno-pedagogiczną na 2024 r. naliczono w ramach subwencji oświatowej środki w wysokości ponad 6 mld zł, które przez gminy i powiaty mogą być wydatkowane elastycznie w odniesieniu do zdiagnozowanych potrzeb.

Biorąc pod uwagę wysokość ww. środków, MEN nie planuje wprowadzenia programów wsparcia finansowego dla gmin.

Ad 3.

Dzieciom/uczniom uczęszczającym do przedszkoli, szkół i placówek, ich rodzicom oraz nauczycielom udzielana jest pomoc psychologiczno-pedagogiczna, która jest organizowana na zasadach określonych w rozporządzeniu^[8].

Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana w trakcie bieżącej pracy z uczniem oraz przez zintegrowane działania nauczycieli i specjalistów, a także w formie: zajęć specjalistycznych: korekcyjno-kompensacyjnych, logopedycznych, rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym.

MEN^[9] w 2022 roku w ramach Narodowego Programu Zdrowia ogłosił konkurs na zadanie publiczne^[10] dotyczące Ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Celem zadania było podniesienie jakości pracy z dzieckiem, uczniem i rodziną w zakresie pomocy psychologicznej w publicznych i niepublicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych, w tym specjalistycznych oraz w przedszkolach, szkołach i placówkach. W ramach zadania powstały produkty, pn.:

1. Standardy prowadzenia pomocy psychologicznej skierowanej do dzieci, uczniów, rodziców.
2. Standardy prowadzenia superwizji w edukacji dla pracowników: poradni psychologiczno-pedagogicznych, przedszkoli, szkół i placówek.
3. Warunki i zasady przygotowania kadry superwizorów w edukacji.
4. Kodeks etyczny superwizora w edukacji.

Planowane jest wykorzystanie ww. materiałów w projektach, w tym projekcie pn. Budowa skoordynowanego systemu pomocy specjalistycznej opartego na Specjalistycznych Centrach Wspierających Edukację Włączającą^[11] (SCWEW). W projekcie zostanie utworzonych 285 SCWEW. Celem projektu jest budowa skoordynowanego systemu pomocy specjalistycznej realizowanej przez przedszkola, szkoły, placówki specjalne na rzecz przedszkoli i szkół ogólnodostępnych w zakresie pracy z grupami dzieci, uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi i rozwojowymi.

Działania z zakresu świadczeń zdrowotnych z zakresu zdrowia psychicznego należą do właściwości ochrony zdrowia i nie są realizowane w szkołach/placówkach.

MEN we współpracy ze Szkołą Główną Handlową w Warszawie, realizuje również projekt „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych". Głównym celem projektu jest wypracowanie, wspólnie z przedstawicielami publicznych poradni i ich organów prowadzących, koncepcji rozwoju poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego oraz zapewnienie poradniom odpowiedniego wsparcia w procesie wdrażania nowego modelu pracy. Planowane są zmiany organizacyjne dotyczące wzmocnienia efektywności współpracy poradni z działającymi na terenie powiatu podmiotami, w tym działającymi w innych sektorach, które realizują działania wspierające dzieci/uczniów w ich środowisku, zwiększania dostępności do usług publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, a także uzupełnienia zasobów w zakresie wyposażenia poradni. Trwają również prace dotyczące opracowania standardów zatrudnienia w publicznych poradniach oraz przygotowania propozycji zmian w zakresie finansowania zadań realizowanych przez te jednostki systemu oświaty, a także w zakresie wydawania przez poradnie opinii i orzeczeń.

Zakres realizowanej obecnie współpracy MEN i MZ obejmuje projektowanie zmiany przepisów rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych^[12] w celu zapewnienia rozwiązań, które zobowiążą wnioskodawców do przekazania dokumentacji medycznej, umożliwiającej rozstrzygnięcie przez zespół orzekający czy zachodzi potrzeba specjalnej organizacji nauki i metod pracy dla dziecka/ucznia.

MEN i MZ współpracuje także w kwestii wykorzystania porozumienia o współpracy pomiędzy placówką systemu oświaty a podmiotem leczniczym z I poziomu referencyjnego psychiatrii dzieci i młodzieży, które reguluje jej zakres i sposób wykonania zadań ujętych w dokumencie. Wzór porozumienia został przekazany obecnie do konsultacji przepisów regulujących ochronę danych osobowych w zakresie przedmiotowej współpracy.

MEN planuje również wprowadzenie od września 2025 r. nowego przedmiotu pn. edukacja zdrowotna, który będzie nauczany w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych. Nowy przedmiot będzie obejmować zagadnienia zdrowia psychicznego, fizycznego, a także kwestie zdrowego odżywiania, profilaktyki, problemu uzależnień oraz edukacji seksualnej. Podstawę programową edukacji zdrowotnej opracowuje powołany przez Ministra Edukacji zespół ekspertów, w tym ekspertów rekomendowanych przez Ministra Zdrowia oraz Ministra Sportu i Turystyki.

Ponadto zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 czerwca 2024 r. powołano Zespół do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi. W pracach Zespołu uczestniczy 45 organizacji pozarządowych. Zadaniem Zespołu jest przygotowanie propozycji rozwiązań w zakresie współpracy organizacji pozarządowych z przedszkolami, szkołami i placówkami.

Jednocześnie MEN we współpracy z Fundacją Rozwoju Systemu Edukacji, w ramach działania FERS.05.01 Innowacje społeczne, podjęło działania w celu realizacji projektu wsparcia rówieśniczego w zakresie zdrowia psychicznego młodzieży. Głównym celem projektu jest opracowanie i przetestowanie w szkołach ponadpodstawowych metody wsparcia dla uczniów i uczennic w kryzysach psychicznych, opartej o wsparcie rówieśnicze, tzw. metodę peer support.

W ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025^[13] ministra edukacji 5 września 2024 r. ogłosiła otwarty konkursie ofert na realizację w latach 2024 i 2025 zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. Zobacz emocje – realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej^[14]. Przedmiotem konkursu jest zadanie polegające na przygotowaniu i przeprowadzeniu w szkołach i placówkach programów z zakresu psychoedukacji jako procesu, w ramach którego nabywa się wiedzę na temat funkcjonowania umysłu i emocji oraz uczy się skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami. Konkurs jest na etapie przygotowania umów z realizatorami.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Izabela Ziętka
Podsekretarz Stanu

^[1] Art. 42d - ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986, z późn. zm.),

^[2] https://ibe.edu.pl/pl/szkola-dostepna-dla-wszystkich-opis-projektu

^[3] Projekt realizowany w latach 2023-2025. Do udziału w projekcie zaproszonych zostało ponad 500 placówek edukacyjnych (szkół, przedszkoli, placówek doskonalenia nauczycieli) oraz 1120 zatrudnionych w nich nauczycieli specjalistów, którzy dzięki udziałowi w projekcie zostaną przygotowani do pełnienia funkcji doradcy ds. dostępności uczenia i obejmą wsparciem ponad 11 tysięcy nauczycieli i 30 tys. dzieci/uczniów.

^[4] Dotyczy zakresu modułu I (MI) i modułu II (MII) projektu: MI: System wsparcia edukacyjno-specjalistycznego uwzględniający zróżnicowane potrzeby uczniów podczas zajęć lekcyjnych i zajęć pozalekcyjnych; MII: Ochrona zdrowia psychicznego, zapobieganie zaburzeniom psychicznym dzieci i młodzieży oraz oddziaływanie edukacyjno-specjalistyczne skierowane do uczniów.

^[5] Kształcenie na tym kierunku prowadzono w latach 2023/2024 na 4 uczelniach: Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytecie Warszawskim, Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

^[6] Zadanie dotyczy osób w wieku od 4 do 20 lat.

^[7] Przygotowanie pedagogiczne jest niezbędne do zajmowania stanowiska nauczyciela, co wynika z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Określone w przepisach wymagania dotyczące kwalifikacji nauczyciela psychologa obejmują nie tylko ukończenie studiów I i II stopnia lub jednolitych studiów magisterskich na kierunku psychologia, ale także przygotowanie pedagogiczne dla psychologów, które zostało określone w przepisach rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela. Przygotowanie pedagogiczne dla psychologów może zostać uwzględnione w programie studiów na kierunku psychologia i uzyskane w trakcie studiów na kierunku psychologia. Jeśli jednak nie jest to uwzględnione w procesie kształcenia, konieczne jest wówczas uzyskanie takiego przygotowania w ramach kształcenia podyplomowego (co najmniej 3 semestry).

^[8] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798).

^[9] Uprzednia nazwa urzędu: MEiN.

^[10] Ogłoszenie Ministra Edukacji I Nauki z 3 sierpnia 2022 r. o otwartym konkursie ofert na realizację w 2022 roku zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. Pozytywna szkoła - realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej – III edycja.

^[11] Na podstawie Decyzji Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 marca 2024 roku.

^[12] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 września 2017 r. sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz. U. 2023 r. poz.2061).

^[13] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025 (Dz. U. poz. 642).

^[14] www.gov.pl/web/edukacja/otwarty-konkurs-ofert-na-realizacje-w-latach-2024-i-2025-zadania-z-zakresu-zdrowia-publicznego-pn-zobacz-emocje---realizacja-projektow-i-programow-edukacyjnych-wychowawczych-interwencyjnych-oraz-profilaktycznych-opartych-na-podstawach-naukowych-w-tym-programow-profilaktyki-uniwersalnej-wskazujacej-i-selektywnej.