Interpelacja #5725 - Interpelacja w sprawie finansowania subwencji dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych i niepełnosprawnych

01Treść pytania

Pytanie posłów30 października 2024

Interpelacja w sprawie finansowania subwencji dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych i niepełnosprawnych Tychy, 23 października 2024 r. Szanowny Panie Marszałku, na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu RP, składam niniejszą interpelację za pośrednictwem Pana Marszałka do Ministerstwa Edukacji Narodowej, do Pani Barbary Nowackiej. Szanowna Pani Minister, na edukację uczniów z orzeczoną niepełnosprawnością przyznawane są dodatkowe środki. Zwiększają one subwencję oświatową, trafiającą z budżetu państwa do samorządu terytorialnego. Szkoły zgłaszają, ile dzieci niepełnosprawnych u nich się uczy, i na tej postawie powinny otrzymać dodatkowe środki na specjalne potrzeby edukacyjne tych uczniów. Na każde dziecko z zespołem Aspergera, które nie chodzi do szkoły specjalnej, samorządy dostają z budżetu państwa prawie 50 tys. zł rocznie, a na niedostosowane społecznie, np. z ADHD, około 9 tys. zł. Samorząd powinien przekazać te środki do szkół. Na każde dziecko z zespołem Aspergera gmina otrzymuje około 50 tys. zł. W rzeczywistości szkoły ich nie dostają. Pieniądze na niepełnosprawne dzieci giną w kasach samorządów. Większość urzędników i dyrektorów szkół nie ma świadomości, że są to środki wyodrębnione. W efekcie tego mechanizmu ogólnodostępne szkoły publiczne nie przyjmują dzieci niepełnosprawnych. Nie mają odpowiedniej kadry ani pieniędzy na realizację specjalnych potrzeb edukacyjnych. Uczeń niepełnosprawny oznacza dla szkół kłopoty. W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania: Dlaczego subwencje na kształcenie specjalne nie są bezpośrednio przekazywane do dyspozycji szkoły i rozporządzane wspólnie przez szkołę i rodziców dziecka o specjalnych potrzebach edukacyjnych, tylko trafiają do samorządów terytorialnych i są przez nie rozdysponowywane? Skoro taki mechanizm bezpośredniego finansowania jest możliwy w przypadku szkół prywatnych i społecznych, to dlaczego nie są rozliczenia w ten sam sposób realizowane w przypadku szkół publicznych? Dlaczego samorządy terytorialne nie przekazują całości subwencji na kształcenie specjalne do dyspozycji szkoły, tylko dysponują nimi w sposób niekorzystny dla dzieci? Dlaczego szkoły państwowe i samorządy terytorialne, które decydują o wydatkowaniu subwencji w tym przypadku nie dopuszczają możliwości pokrycia kosztów danej potrzeby z subwencji poza instytucją szkoły (rodzic uzgadnia wydatek ze szkołą, przynosi faktury i dostaje zwrot poniesionych kosztów)? Skoro jest to możliwe w przypadku szkół prywatnych i społecznych, to dlaczego nie jest w ten sam sposób realizowana kwestia finansowania w przypadku szkół publicznych? Dlaczego w przypadku orzeczeń o kształceniu specjalnym, w których zostaje orzeczony wymóg nauczyciela wspomagającego nie ma obowiązku zatrudnienia takiego bezwzględnie na 100% zajęć dziecka z orzeczeniem (ewentualnie w zależności od potrzeb dziecka, za deklaracją rodzica może być wymiar godzin zmniejszony), tylko jest realizowany ułamek potrzeby w postaci 10, max. 20 godzin tygodniowo albo nie zatrudnia się go wcale? Dlaczego w dobie edukacji włączającej psycholog nie jest obecny w każdej szkole w pełnym wymiarze, tylko bardzo często jest to jeden/dwa dni w tygodniu przez kilka godzin? Dlaczego pomimo nacisku europejskiego na edukację włączającą zamiast izolacji w szkołach specjalnych nadal nie mobilizuje się dyrektorów szkół do kształcenia nauczycieli w zakresie kształcenia specjalnego oraz nie finansuje się nauczycielom edukacji w tym zakresie? Z jakiej przyczyny została obcięta znacząco subwencja szkoły w chmurze, która dla wielu dzieci o specjalnych potrzebach stanowi najlepszą formę edukacji? Dlaczego nie ma nadal jednolitych zasad orzekania o niepełnosprawności w przypadku dzieci z autyzmem, a rodzice tych dzieci, które są często niezdolne do samodzielnego funkcjonowania nie otrzymują w orzeczeniu punktów uprawniających do świadczenia opiekuńczego? Dlaczego nie powstała dotąd lista chorób, w przypadku których bezwzględnie są orzekane punkty 7 i 8? Dlaczego przy chorobach (niepełnosprawnościach przewlekłych i nieuleczalnych) nie ma obowiązku orzekania długoterminowego i dożywotniego, tylko pacjenci są zmuszani do stawania na komisji orzekającej co rok lub dwa, pomimo iż jest 100% pewność, że ich stan nie ulegnie poprawie? Grzegorz Płaczek Poseł na Sejm RP

02Odpowiedzi Ministerstwa2 odpowiedzi

podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej - Izabela Ziętka

Wniosek o przedłużenie

20 listopada 2024

Treść odpowiedzi dostępna tylko w załączniku.

Podsekretarz stanu Izabela Ziętka

Treść z PDF

26 listopada 2024

Odpowiedź na interpelację w sprawie finansowania subwencji dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych i niepełnosprawnych Warszawa, 26-11-2024 Szanowany Panie Pośle, przedstawiam poniżej wyjaśnienia dotyczące złożonych przez Pana pytań. Ad 1 i 2. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej [1] stanowi, że dochodami jednostek samorządu terytorialnego są ich dochody własne oraz subwencje ogólne i dotacje celowe z budżetu państwa. O przeznaczeniu środków otrzymanych z tytułu subwencji ogólnej decyduje organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego [2] . 25 października 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego [3] . W zakresie finansowania zadań oświatowych, od 2025 r. dla samorządów będą naliczane kwoty potrzeb oświatowych, zamiast wcześniej naliczanych środków w ramach subwencji oświatowej i tzw. dotacji przedszkolnej. Nowa ustawa wprowadza zmianę podstawy naliczania dochodów jednostek samorządu terytorialnego (JST) z tytułu udziału w podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT) i podatku dochodowym od osób prawnych (CIT) z podatku należnego na dochody podatników, co wpłynie na wzmocnienie i ustabilizowanie finansów JST poprzez zwiększenie ich dochodów własnych. W związku z wejściem w życie ww. ustawy, Ministerstwo Edukacji Narodowej opracowało projekt rozporządzenia w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025. Projekt rozporządzenia został skierowany do konsultacji, opiniowania i uzgodnień 25 października 2024 r. Podziału kwoty części oświatowej subwencji ogólnej pomiędzy poszczególne jednostki samorządu terytorialnego do roku 2024 dokonywany był według kryteriów ustalonych przez ministra właściwego ds. oświaty i wychowania, zgodnie z zasadami przyjmowanymi w rozporządzeniu w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w danym roku [4] . Rozporządzenie uzależnia wysokość części oświatowej subwencji ogólnej dla poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego od: liczby uczniów przeliczeniowych otrzymanej przez zastosowanie zróżnicowanych wag dla wybranych kategorii uczniów (wychowanków) i określonych typów i rodzajów szkół (wagi te są addytywne, tj. jeżeli uczeń zalicza się do kilku wag, to są one sumowane) oraz wskaźnika korygującego, uwzględniającego stopnie awansu zawodowego nauczycieli, wysokości finansowego standardu A (kwota części oświatowej subwencji ogólnej dzielona algorytmem przypadająca na jednego ucznia przeliczeniowego). Szkoły samorządowe są finansowanie ze środków pochodzących z subwencji oświatowej oraz środków własnych samorządu. W zależności od organu prowadzącego szkołę, środki są przekazywane przez samorząd gminny lub powiatowy. Aktualnie sposób finansowania zadań oświatowych jest powiązany ze swobodą JST w kształtowaniu polityki oświatowej na swoim terenie. Samorządy kierują się własnymi kryteriami podziału środków budżetowych na poszczególne szkoły i placówki, w szczególności mogą uwzględnić lokalne uwarunkowania i specyfikę poszczególnych szkół (np. liczbę uczniów, stopnie awansu zawodowego nauczycieli). Samorządy terytorialne, prowadząc (dotując) szkoły i placówki, działają w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, w tym finansową. Niesamorządowe szkoły publiczne, co do zasady, muszą uzupełniać sieć szkół danego typu, a ich utworzenie wymaga zezwolenia właściwej JST. Założenie szkoły niepublicznej nie wymaga takiego zezwolenia, a do uzyskania wpisu do rejestru szkół niepublicznych wymagane jest jedynie spełnienie warunków określonych w przepisach art. 168 ustaw. z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe [5] . Ich spełnienie jest gwarancją wpisania szkoły do rejestru. Odmienność ról, jakie pełnią w polskim systemie oświaty: publiczna szkoła prowadzona przez inny podmiot niż JST i szkoła niepubliczna, znajduje odzwierciedlenie w zasadach ich finansowania [6] . Ad 3. Obowiązki nauczyciela w szkole powinno się powierzać osobom zatrudnionym w tej szkole, a więc pozostającym w stosunku pracy. Powierzanie tych zadań podmiotowi zewnętrznemu budzi duże zastrzeżenia, gdyż zgodnie z art. 22 § 1 i § 12 ustawy Kodeks pracy [7] , przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Dyrektor szkoły jest zobowiązany do sprawowania nadzoru pedagogicznego nad zatrudnionymi w szkole nauczycielami [8] . Zakres wsparcia szkolnego dla uczniów jest określony prawem [9] i nie przewiduje możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych lub wspierających w warunkach innych niż wynikające z posiadanej infrastruktury szkolnej i zasobu kadrowego szkoły. Nie mogą być zatem zawierane umowy zlecenia czy rozliczane faktury za zajęcia prowadzone z uczniem poza szkołą i przez osoby niebędące pracownikami szkoły. Ad 4. W przedszkolach ogólnodostępnych, innych formach wychowania przedszkolnego i szkołach ogólnodostępnych, w których kształceniem specjalnym są objęci uczniowie posiadający orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu na autyzm, w tym zespół Aspergera, lub niepełnosprawności sprzężone, uwzględniając realizację zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego, zatrudnia się dodatkowo: nauczyciela posiadającego kwalifikacje z zakresu pedagogiki specjalnej w celu współorganizowania kształcenia ucznia niepełnosprawnego, lub specjalistę, lub pomoc nauczyciela [10] . Podstawą do zatrudnienia jednej z ww. osób, powinno być rzetelne i trafne rozpoznanie potrzeb ucznia w tym zakresie, dokonane przez zespół nauczycieli i specjalistów prowadzących z tym dzieckiem zajęcia [11] . Wymiar zajęć i zakres działań, w których uczestniczy nauczyciel współorganizujący kształcenie uczniów ustala dyrektor danej szkoły. Dyrektor szkoły decyduje o sposobie zabezpieczenia potrzeb dzieci, jak również odpowiada za właściwą organizację pracy szkoły, kształcenia specjalnego oraz realizację zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego, podejmuje również decyzje m. in. dotyczące zatrudnienia nauczycieli i specjalistów, posiadających odpowiednie kwalifikacje, określenia realizowanych przez nich zadań, adekwatne do rozpoznanych potrzeb dzieci w tym zakresie [12] . Ad 5. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana jest m.in. z inicjatywy dyrektora jednostki oświatowej, nauczyciela, wychowawcy, lub na wniosek rodziców. Pomocy tej udzielają nie tylko specjaliści, w szczególności psycholodzy, pedagodzy, pedagodzy specjalni, logopedzi, doradcy zawodowi i terapeuci pedagogiczni, ale także nauczyciele, wychowawcy grup wychowawczych [13] . W przedszkolu, szkole lub placówce zapewnienie uczniom pomocy psychologiczno-pedagogicznej, adekwatnej do rozpoznanych potrzeb, należy do kompetencji dyrektora przedszkola/szkoły, który: w porozumieniu z organem prowadzącym podejmuje decyzje m.in. dotyczące zatrudnienia nauczycieli i specjalistów wykonujących zadania z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej, w szczególności psychologów, pedagogów, logopedów i doradców zawodowych, ustala formy udzielania tej pomocy, okres ich udzielania oraz wymiar godzin, w którym poszczególne formy będą realizowane z danym dzieckiem/uczniem. Aby zwiększyć efektywności tej pomocy od 1 września 2022 r. rozpoczęto wdrażanie pierwszego etapu standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów [14] . Wdrażanie II etapu rozpoczęło się 1 września 2024 r. Standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół oraz sposób wyliczenia etatów, w zależności od liczby dzieci lub uczniów w przedszkolach i szkołach. Łączna liczba wymaganych etatów nauczycieli specjalistów (pedagogów, logopedów, psychologów, pedagogów specjalnych oraz terapeutów pedagogicznych) uzależniona jest od liczby uczniów w danym podmiocie [15] . Szkoły mogą zatrudniać psychologów na część etatu [16] . Szkoła licząca powyżej 50 uczniów musi zatrudniać psychologa w liczbie etatów nie mniejszej niż 25% łącznej liczby etatów wszystkich specjalistów [17] . W 2022 r. do organów prowadzących przedszkola i szkoły na zwiększenie zatrudnienia specjalistów przekazano z budżetu państwa 518,5 mln zł (zatrudnienie specjalistów dotyczyło 4 miesięcy). W 2023 r. w ramach subwencji oświatowej naliczono na to zadanie środki w wysokości ok. 1,86 mld zł. W kwocie tej uwzględniono skutki przechodzące, koszty podwyżki wynagrodzeń nauczycieli o 7,8% od 1 stycznia 2023 r. oraz dodatkowe zwiększenie naliczanych środków dla szkół i placówek z największą liczbą uczniów. W subwencji oświatowej na 2024 r. koszty prowadzonej standaryzacji wynoszą 2,9 mld zł. Od momentu wprowadzenia standardów, w roku szkolnym 2021/2022, liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła o ponad 137%, z 22 tys. do niemal 52,18 tys. [18] . Zgodnie z danymi przekazanymi przez szkoły do systemu informacji oświatowej, w roku szkolnym 2024/2025 w placówkach oświatowych na dzień 24.11.2024r. jest 12 982 etatów psychologów i 12495 pedagogów. Ad 6. Ministerstwo Edukacji Narodowej od szeregu lat prowadzi działania mające na celu: rozwijanie świadomości rozumienia założeń edukacji włączającej oraz wiedzy i umiejętności w zakresie realizacji tych założeń w praktyce, przygotowanie kadr do pracy w oddziałach zróżnicowanych pod względem potrzeb edukacyjnych uczniów, uwzględniające w szczególności potrzeby wynikające z niepełnosprawności, rozwój zasobów dla edukacji włączającej (standardy zatrudniania nauczycieli specjalistów, adaptacje podręczników dostosowane do potrzeb uczniów z niepełnosprawnościami, materiały edukacyjne i ćwiczeniowe, poradniki, narzędzia diagnostyczne i materiały do pracy postdiagnostycznej), przygotowanie nowych rozwiązań merytoryczno-organizacyjnych w oparciu o standardy pracy uwzględniające współczesną wiedzę naukową i przykłady praktyki o potwierdzonej skuteczności oraz pilotaże. Podejmowane działania dotyczą również prac nad: zintegrowanym systemem wczesnego wspomagania rozwoju dzieci i wsparcia rodziny, rozwiązaniami wspierającymi trafną identyfikację potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci i uczniów oraz planowanie na tej podstawie działań wspierających, monitorowanie ich realizacji oraz ocenę skuteczności udzielanego wsparcia (jako określenie tego procesu przyjęto pojęcie „ocena funkcjonalna”); uzupełnieniem istniejącego systemu wsparcia przedszkoli i szkół o specjalistyczne centra wspierające edukację włączającą (SCWEW), będące propozycją nowej roli szkół i placówek specjalnych, opracowaniem i wdrożeniem systemu zapewniania jakości edukacji włączającej oraz stałego rozwoju systemu wsparcia. Ww. działania realizowane są m.in. w ramach wymienionych poniżej projektów, współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej w ramach programu „Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS)”, które wskazano poniżej: „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży” [19] , „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych” [20] , „Przygotowanie systemu informatycznego wspierającego poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne”, „Budowa skoordynowanego systemu pomocy specjalistycznej opartego na Specjalistycznych Centrach Wspierających Edukację Włączającą” [21] , „Szkoła dostępna dla wszystkich” [22] „Rozwój społeczno-wychowawczej funkcji szkoły” (rozpoczęcie działań planowane jest w 2025 r.), „Rozbudowa oferty e-materiałów z zakresu edukacji włączającej” (rozpoczęcie działania planowane jest w 2025 r.). W każdym kuratorium oświaty zostali powołani wizytatorzy do spraw edukacji włączającej [23] . Do ich zadań należy m. in.: wspieranie innych wizytatorów kuratorium oświaty – udzielanie i zbieranie informacji, konsultowanie spraw z zakresu organizacji kształcenia uczniów z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych, wspieranie dyrektorów przedszkoli, szkół i placówek oraz rodziców uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnym– udzielanie informacji, konsultacje i porady w zakresie stosowania prawa, upowszechnianie efektywnych praktyk w zakresie kształcenia i wspierania dzieci z rożnymi potrzebami rozwojowymi, uaktywnianie lokalnych zasobów i wspieranie współpracy międzyinstytucjonalnej na terenie województwa (sieci współpracy i wymiany doświadczeń), współpraca z MEN i Ośrodkiem Rozwoju Edukacji (ORE) w opracowaniu nowych rozwiązań w zakresie edukacji włączającej i kształcenia specjalnego. MEN we współpracy z ORE zapewnia wymianę doświadczeń i doskonalenia dla tej grupy wizytatorów. Raz na kwartał organizowane są spotkania z wizytatorami w ramach sieci. Do tej pory odbyło się 26 takich spotkań. MEN kontynuuje także działania, których celem jest wspieranie podnoszenia kompetencji i kwalifikacji nauczycieli, w tym nauczycieli specjalistów, w obszarze edukacji włączającej. Zakończyła się I i II edycja studiów podyplomowych bezpłatnych dla uczestników na kierunkach: wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i wsparcie rodziny (studia umożliwiające zdobycie kwalifikacji do prowadzenia zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz zajmowania stanowiska nauczyciela pedagoga specjalnego w przedszkolu); kwalifikacyjne pn. „Pedagog specjalny w edukacji włączającej”; kwalifikacyjne pn. „Psychologia edukacyjna z przygotowaniem pedagogicznym” [24] . Ukończenie ww. studiów umożliwiło uzyskanie kwalifikacji odpowiednio do: prowadzenia zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz zajmowania stanowiska pedagoga specjalnego w przedszkolu, zajmowania stanowiska pedagoga specjalnego, zajmowania stanowiska nauczyciela. W 2024 r., w ramach III edycji studiów podyplomowych, uruchomione zostały czterosemestralne studia podyplomowe doskonalące na kierunku „Polski język migowy dla nauczycieli”, skierowane do nauczycieli szkół i placówek specjalnych, którzy na co dzień pracują z uczniami niesłyszącymi. Do 30 października 2024 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej podpisało 25 umów na realizację studiów podyplomowych kwalifikacyjnych na 3 kierunkach wymienionych powyżej. Ad 7. Dla uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, wydane przez zespół orzekający działający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej, w tym poradni specjalistycznej, kształcących się w systemie edukacji domowej, w zakresie kształcenia specjalnego kwoty wynikające z finansowania subwencją oświatową [25] nie zostały pomniejszone. Zmniejszeniu uległa jedynie część finansowania przeznaczona na kształcenie ogólne (zmniejszenie obejmuje wszystkich uczniów kształcących się w ramach edukacji domowej). Zgodnie z przepisem art. 37 ust 7 ustawy – Prawo oświatowe, uczeń spełniający obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą, a także rodzic takiego ucznia, może korzystać ze wsparcia szkoły, której dyrektor wydał zezwolenie na spełnianie przez dziecko obowiązku szkolnego/nauki poza szkołą, obejmującego: prawo uczestniczenia w szkole w zajęciach, o których mowa w art. 109 ust. 1 pkt 2, 3 i 5-7 ustawy – Prawo oświatowe: dodatkowe zajęcia edukacyjne, do których zalicza się: zajęcia z języka obcego nowożytnego innego niż język obcy nowożytny nauczany w ramach obowiązkowych zajęć edukacyjnych, zajęcia, dla których nie została ustalona podstawa programowa, lecz program nauczania tych zajęć został włączony do szkolnego zestawu programów nauczania, zajęcia rewalidacyjne dla uczniów niepełnosprawnych, zajęcia prowadzone w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, zajęcia rozwijające zainteresowania i uzdolnienia uczniów, w szczególności w celu kształtowania ich aktywności i kreatywności, zajęcia z zakresu doradztwa zawodowego, zapewnienie dostępu do: podręczników, materiałów edukacyjnych i materiałów ćwiczeniowych, o którym mowa w art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych, oraz pomocy dydaktycznych służących realizacji podstawy programowej znajdujących się w zasobach szkoły - w porozumieniu z dyrektorem tej szkoły; udział w konsultacjach umożliwiających przygotowanie do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych przeprowadzanych przez szkołę, której dyrektor zezwolił na spełnianie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą [26] . Uprzejmie informuję, że kwestie zasad wydawania orzeczeń o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, do których odnoszą się pytania nr 8, 9 i 10 zawarte w interpelacji, pozostają w kompetencjach Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Poniżej przedstawiam odpowiedzi na ww. pytania przygotowane przez MRPiPS. Ad 8. Podstawę materialno-prawną w sprawach o ustalenie niepełnosprawności, a także wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności, stanowią przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych [27] oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia [28] . Zgodnie z § 1 ww. rozporządzenia, oceny niepełnosprawności u osoby w wieku do 16 roku życia dokonuje się na podstawie następujących kryteriów: przewidywanego okresu trwania upośledzenia stanu zdrowia z powodu stanów chorobowych, o których mowa w § 2 rozporządzenia, przekraczającego 12 miesięcy; niezdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: samoobsługa, samodzielne poruszanie się, komunikowanie z otoczeniem, powodującej konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób przewyższający zakres opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, albo znacznego zaburzenia funkcjonowania organizmu, wymagającego systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem. W powołanym przepisie normodawca określił zatem dwa typy kryteriów, które alternatywnie mogą decydować o uznaniu dziecka za niepełnosprawne. Na powyższe wskazuje użyty spójnik alternatywy „albo” co oznacza, że zaliczenie do osób niepełnosprawnych w przypadku osoby w wieku do 16 roku życia może mieć miejsce w dwóch sytuacjach: gdy dziecko jest niezdolne do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych w postaci samoobsługi, poruszania się, komunikacji z otoczeniem, co rodzi konieczność zapewnienia mu stałej (długotrwałej) opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, albo gdy dziecko zachowuje zbliżoną do rówieśników zdolność do zaspokajania wskazanych potrzeb życiowych, w związku jednak ze znacznym zaburzeniem funkcjonowania organizmu wymaga stałego leczenia i rehabilitacji w domu i poza domem i w tym zakresie zwiększonej pomocy rodziców. Zatem nie każda osoba w wieku do 16 roku życia, która jest niepełnosprawna z powodu stanu chorobowego wymienionego w § 2 przywołanego rozporządzenia przez okres przekraczający 12 miesięcy, jest niezdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Do osób niepełnosprawnych zakwalifikowane jest również dziecko, które z powodu znacznych zaburzeń funkcjonowania organizmu spowodowanych stanem chorobowym wskazanym w tym przepisie, wymaga systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem. W orzeczeniu powiatowego zespołu, poza ustaleniem niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, powinny być zawarte wskazania dotyczące w szczególności: odpowiedniego zatrudnienia uwzględniającego psychofizyczne możliwości danej osoby; szkolenia, w tym specjalistycznego; zatrudnienia w zakładzie aktywności zawodowej; uczestnictwa w terapii zajęciowej; konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby; korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki; konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji; spełniania przez osobę niepełnosprawną przesłanek określonych w art. 8 ust. 3a pkt 1, 2 i 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym [29] , przy czym w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności spełnienie tych przesłanek może zostać stwierdzone jedynie w przypadku ustalenia przyczyny niepełnosprawności oznaczonej symbolem 04-O (choroby narządu wzroku), 05-R (upośledzenie narządu ruchu) lub 10-N (choroba neurologiczna) [30] . Wskazania te stanowią istotne elementy wydawanych orzeczeń o niepełnosprawności i ustala się je stosownie do naruszonej sprawności organizmu oraz ograniczeń funkcjonalnych, uzasadniających korzystanie z ulg i uprawnień. Stanowią one w świetle wskazanego przepisu integralną część orzeczenia. Zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazania w pkt 7 i 8 dotyczące konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, różnią się literalnie w sposób znaczący. Punkt 7 dotyczy szczegółowych wskazań stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Mamy tu do czynienia z całkowitą zależnością dziecka od otoczenia i koniecznością udzielania mu opieki lub pomocy w związku z realizacją podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: higiena osobista, ubieranie i rozbieranie, spożywanie posiłków i napojów, porozumiewanie się i poruszanie się. W punkcie 8 mowa jest o stałym współudziale opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zatem dotyczy to sytuacji, w której w celu kompensacji pewnych ograniczeń wynikających z niepełnosprawności potrzebny jest nadzór opiekuna dziecka w procesach związanych z jego edukacją, leczeniem i rehabilitacją, ale nie występuje tutaj stan całkowitej zależności od otoczenia osoby niepełnosprawnej w danym wieku od innych osób. Ad 9 i 10. Zdefiniowanie kryteriów, które decydują o tym, czy orzekane dziecko jest niezdolne do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, co w konsekwencji rozstrzyga o spełnieniu przesłanek uprawniających do pozytywnego rozstrzygnięcia o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji nie może być dowolne i pozostawione arbitralności ocen osób wykonujących obowiązki orzecznicze. Do stanów chorobowych uzasadniających konieczność stałej opieki i pomocy dziecku należą całościowe zaburzenia rozwojowe powodujące znaczne zaburzenia interakcji społecznych lub komunikacji werbalnej oraz nasilone stereotypie zachowań, zainteresowań i aktywności [31] . Ustawodawca w odniesieniu do zaburzeń rozwojowych przyjął zunifikowane podejście, a tym samym nie określił ad litteram kryteriów kwalifikowania do osób niepełnosprawnych dzieci z rozpoznaniem autyzmu dziecięcego lub atypowego albo zespołu Aspergera, jak również wskazań w wydanym w stosunku do tych osób orzeczeniu o niepełnosprawności. Ustawodawca wymaga, aby w celu zakwalifikowania osoby w wieku do 16 roku życia do osób niepełnosprawnych poziom nieprawidłowości we wzajemnych interakcjach społecznych lub komunikacji werbalnej był znaczny, przy jednoczesnym wystąpieniu stereotypii zachowań, zainteresowań i aktywności o nasilonym charakterze. Przyjęte podejście jest kompatybilne z Międzynarodową Statystyczną Klasyfikacją Chorób i Problemów Zdrowotnych – ICD-11 [32] , która oficjalnie obowiązuje na świecie od 1 stycznia 2022 roku, a w Polsce trwa jej wdrożenie. W ICD-11 przyjęto, że cechy osób autystycznych występują w różnym nasileniu, a autyzm uznano za spektrum zaburzeń, ponieważ nie istnieje jeden wzorzec poziomu funkcjonowania osób z autyzmem. Mówiąc inaczej, autyzm może przybierać różne postaci – od łagodnych objawów do bardzo nasilonych, które utrudniają funkcjonowanie w wielu różnych sferach życia. Z tych też powodów wszystkie osoby diagnozowane pod kątem autyzmu będą otrzymywały diagnozę bazową – zaburzenie ze spektrum autyzmu, jednakże będzie ona uszczegółowiona o to, na jakim poziomie rozwoju funkcjonalnego, komunikacyjno-językowego oraz intelektualnego się znajdują. Rozstrzygnięcie w przedmiocie konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, podejmowane jest przez skład orzekający zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności z uwzględnieniem kryteriów określonych § 1 pkt 2 i 3 ww. rozporządzenia w sprawie oceny kryteriów niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia. W przypadku, gdy dziecko, u którego rozpoznane zostało zaburzenie ze spektrum autyzmu wraz z deficytami w funkcjonowaniu, o których mowa w § 2 pkt 5 ww. rozporządzenia, łącznie spełnia analizowane w odniesieniu do jego wieku, przesłanki dotyczące niezdolności do samoobsługi, samodzielnego poruszania się i komunikowania z otoczeniem – skład orzekający pozytywnie rozstrzyga o przedmiotowym wskazaniu. Rozpoznanie autyzmu dziecięcego na podstawie kryteriów diagnostycznych klasyfikacji medycznych nie jest warunkiem wystarczającym do ustalenia w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazania o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Kryteria diagnostyczne klasyfikacji medycznych powstały na potrzeby zastosowania klinicznego i badań naukowych. Dla celów działań prawnych, prowadzonych w obszarze oceny niepełnosprawności, niezbędne są informacje wykraczające poza kryteria diagnostyczne klasyfikacji medycznych. W celu zunifikowania zasad ustalania wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności osób z zaburzeniem ze spektrum autyzmu, Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych opracował i przekazał zespołom do spraw orzekania o niepełnosprawności „Ogólne wytyczne i wskazówki do postępowania diagnostycznego w ustalaniu wskazań w orzeczeniu o niepełnosprawności osób z rozpoznaniem zaburzenia ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych”. Ustalenie listy chorób, „w przypadku których bezwzględnie są orzekane punkty 7 i 8” w formie katalogu zamkniętego byłoby znacznie utrudnione, w szczególności ze względu na konieczność jej sporządzenia w odniesieniu do dzieci i adolescentów na stosunkowo krótkie okresy. W niektórych stanach chorobowych rozwój dziecka w początkowym okresie życia przebiega bowiem ze znacznym opóźnieniem, natomiast w przebiegu rozwoju wspieranego zintensyfikowanymi oddziaływaniami leczniczymi i rehabilitacyjnymi dziecko nabywa, chociaż z opóźnieniem, zdolność do samoobsługi, samodzielnego poruszania i komunikowania z otoczeniem. W takich przypadkach, w początkowym okresie, orzeczenie o niepełnosprawności powinno zawierać pozytywne rozstrzygnięcie o wskazaniu nr 7 i 8, natomiast w kolejnym orzeczeniu w przypadku stwierdzenia poprawy funkcjonalnej, brak jest zasadności pozytywnego rozstrzygnięcia o wskazaniu nr 7. Ponadto w wielu stanach chorobowych spowodowanych np. urazem, zabiegiem chirurgicznym, osoba orzekana w początkowym okresie po urazie lub operacji wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, natomiast w późniejszym okresie może odzyskać tę zdolność. Analogiczna sytuacja może mieć miejsce w przypadku chorób nowotworowych, zaburzeń psychicznych oraz innych stanów chorobowych, w których zgodnie z wiedzą medyczną, może nastąpić remisja lub poprawa funkcjonowania związana np. z zaopatrzeniem ortopedycznym. We wskazanych powyżej przypadkach w określonych okresach, w których osoba orzekana wymaga konieczności opieki lub pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji w orzeczeniu „bezwzględnie” powinno zostać zawarte wskazanie nr 7 i 8 w odniesieniu do osób nieletnich lub pozostających w obowiązku edukacyjnym lub nauki. Postulowane w treści interpelacji opracowanie szczegółowej listy chorób, w przypadku których zachodziłaby bezwzględna konieczność pozytywnego rozstrzygnięcia o wskazaniu nr 7 i 8, wymagałaby sporządzenia ogromnego katalogu stanów chorobowych wraz ze wskazaniem okresu, na jaki winno zostać wydane orzeczenie łącznie ze wskazaniami nr 7 i 8. Orzekanie zarówno o niepełnosprawności, jak i o stopniu niepełnosprawności, nie jest orzekaniem o chorobie, wadzie wrodzonej albo urazie. Na powyższe jednoznacznie wskazuje treść art. 2 pkt. 10 ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, zgodnie z którym niepełnosprawność oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy. Według zacytowanej definicji niepełnosprawności (będącej terminem prawnym, a nie medycznym), o występowaniu niepełnosprawności nie decyduje sam fakt wystąpienia naruszenia sprawności organizmu a dopiero ocena, czy i w jakim stopniu to naruszenie skutkuje ograniczeniem zdolności do pełnienia ról społecznych, w tym roli zawodowej. Zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności nie orzekają zatem o stanie chorobowym potwierdzonym rozpoznaniem nozologicznym, ale ustalają w jakim zakresie stan ten wpływa na funkcjonowanie osoby orzekanej, z uwzględnieniem dynamiki jego przebiegu oraz skutków oddziaływań leczniczych i rehabilitacyjnych mających na celu poprawę funkcjonalną. Konstytutywną cechą orzeczenia o niepełnosprawności oraz o stopniu niepełnosprawności jest ustalenie jego charakteru czasowego, stopień niepełnosprawności orzeka się bowiem na czas określony lub na stałe, natomiast niepełnosprawność dziecka orzeka się na czas określony, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 16 roku życia [33] . Przesłankę do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiotowym zakresie stanowi ocena rokownicza, ustalona z prawdopodobieństwa wystąpienia zmiany w funkcjonowaniu orzekanej osoby z naruszoną sprawnością organizmu, ustalonego na dzień wydania orzeczenia. W przypadku, gdy funkcjonowanie to może ulec zmianie, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydaje się na czas w nim określony, w przeciwnym razie - na stałe. Przywołane przepisy w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości interpretacyjnych wskazują, iż brak rokowań poprawy stanu zdrowia i ograniczeń funkcjonalnych nim spowodowanych nakłada na skład orzekający obowiązek wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na stałe, a orzeczenia o niepełnosprawności - na okres do ukończenia przez dziecko 16 roku życia. Obowiązek stawiennictwa osoby ubiegającej się o wydanie kolejnego orzeczenia na posiedzeniu składu orzekającego wynika z odmiennej oceny co do rokowania poprawy stanu zdrowia i ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu dokonanej przez skład orzekający zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności oraz osobę wnioskująca o wydanie orzeczenie. W przypadku, gdy w opinii osoby niepełnosprawnej albo jej opiekuna prawnego, orzeczenie wydane zostało w sposób niezgodny ze stanem faktycznym, to przysługuje prawo jego zaskarżenia do organu wyższej instancji albo sądu pracy i ubezpieczeń społecznych na zasadach i w trybie wskazanych w orzeczeniu. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Izabela Ziętka [1] Art. 167 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.). [2] Art. 7 ust. 3 dotychczasowej ustawy z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 356). [3] Dz. U. z 2024 r. poz. 1572. [4] W 2024 r. jest to rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2024 (Dz. U. z 2023 r. poz. 2755). [5] Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm. [6] Art. 26 ustawy z dnia 27 października 2017 o finansowaniu zadań oświatowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 754, z późn. zm.). [7] Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z późn. zm.). [8] Zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy – Prawo oświatowe. [9] Określony w szczególności w przepisach rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej: 1) z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. z 2023 r. poz. 1798); 2) z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1309). [10] Zgodnie z przepisami § 7 ust. 1 rozporządzenia w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. [11] § 6 ust. 4 ww. rozporządzenia. [12] Art. 68 ust. 5 ww. ustawy – Prawo oświatowe. [13] § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798). [14] Wprowadzonej przepisami ustawy z dnia 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1116). [15] Zgodnie z art. 42d ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986, z późn. zm.). [16] Zgodnie ze standardami określonymi w art. 42d ust. 3 ww. ustawy. [17] Art. 42d ust. 11 ww. ustawy. [18] Dane z Systemu Informacji Oświatowej wg stanu na dzień 25 listopada 2024 r. [19] https://www.ibe.edu.pl/pl/opis-wspieranie-dostepnosci-edukacji-dla-dzieci-i-mlodziezy [20] https://fersdlaporadni.sgh.waw.pl/ [21] https://ore.edu.pl/2024/04/budowa-skoordynowanego-systemu-pomocy-specjalistycznej-opartego-na-specjalistycznych-centrach-wspierajacych-edukacje-wlaczajaca-o-projekcie/ [22] https://ibe.edu.pl/pl/szkola-dostepna-dla-wszystkich-opis-projektu [23] Wcześniej ds. specjalnych potrzeb edukacyjnych. [24] Studia adresowane do osób z tytułem magistra psychologii, które nie posiadają przygotowania pedagogicznego i chcą uzyskać takie przygotowanie. [25] Mowa jest o finansowaniu uczniów w edukacji domowej według dotychczasowych zasad, tj. z uwzględnieniem algorytmu podziału subwencji oświatowej do 2024 r. włącznie. Od 2025 r. będzie obowiązywać nowy algorytm dotyczący podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych. [26] Art. 37 ust. 4 ustawy – Prawo oświatowe. [27] Dz. U. z 2024 r. poz. 44, z późn. zm. [28] Dz. U. z 2002 r. Nr 17 poz. 162. [29] Dz. U. z 2023 r. poz. 1047, z późn. zm. [30] Zgodnie z dyspozycją art. 6b ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. [31] Zgodnie § 2 pkt 5 ww. rozporządzenia w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia. [32] International Classification of Diseases 11th Revision. The global standard for diagnostic health information. [33] Stosownie do treści § 3 ust. 5 i 6 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2021 r. poz. 857, z późn. zm.).

03Powiązane

Inne pytania: Grzegorz Płaczek

Wszystkie pytania nadawcy

01Treść pytania

02Odpowiedzi Ministerstwa2 odpowiedzi

03Powiązane

Komentarze do interpelacji