Szanowni Państwo Posłowie,
dla Ministra Edukacji priorytetowym zadaniem jest zdrowie dzieci i uczniów oraz ich kondycja psychiczna, dlatego wśród kierunków polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2024/2025 wskazano: edukacja prozdrowotna w szkole - kształtowanie zachowań służących zdrowiu (…) oraz wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego. Rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych (…).
Polska szkoła, co do zasady, nie promuje ani nie jest miejscem działań promujących spożywanie alkoholu lub innych używek. Każdy obywatel, który pozyska wiedzę o łamaniu prawa w tym obszarze, powinien zgłosić ten fakt odpowiednim służbom i instytucjom.
Profilaktyka alkoholowa jest jednym z elementów profilaktyki uzależnień realizowanej w szkołach i placówkach. Minister Edukacji dba o to, aby systemowo zagwarantować wiedzę i umiejętności z zakresu profilaktyki, oparte na naukowych podstawach, dla wszystkich uczniów w systemie oświaty.
Także z uwagi na wyzwania współczesnego świata i związane z nimi zagrożenia dla zdrowia dzieci i młodzieży - od 1 września 2025 r. w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych będzie nauczany nowy nieobowiązkowy przedmiot – edukacja zdrowotna.
Minister Edukacji 6 marca br. podpisała rozporządzenia zmieniające rozporządzenia:
- w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej,
- w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia, – w których została określona podstawa programowa przedmiotu edukacja zdrowotna.
Minister Edukacji 7 kwietnia br. podpisała także rozporządzenie w sprawie sposobu nauczania szkolnego oraz zakresu treści dotyczących wiedzy o życiu seksualnym człowieka, o zasadach świadomego i odpowiedzialnego rodzicielstwa, o wartości rodziny, życia w fazie prenatalnej oraz metodach i środkach świadomej prokreacji zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego, które organizuje zajęcia edukacji zdrowotnej.
Głównym celem podstawy edukacji zdrowotnej jest kształtowanie kompetencji uczniów w zakresie całożyciowej dbałości o zdrowie oraz budowanie potencjału zdrowotnego własnego i otoczenia w zgodzie z aktualnymi wyzwaniami epidemicznymi oraz sytuacją geopolityczną.
Podstawa programowa edukacji zdrowotnej zawiera treści związane z omawianiem sposobów reagowania w sytuacjach występowania zagrożeń związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych, w tym ze spożywaniem alkoholu, a także związane ze sposobami uzyskania pomocy specjalistycznej w tym zakresie – w dziale X. Internet i profilaktyka uzależnień oraz w dziale VI Zdrowie społeczne (w zakresie treści związanych z ciążą i nadużywaniem substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu).
Należy podkreślić, że podstawa programowa edukacji zdrowotnej, ani żadnego innego przedmiotu nauczanego w szkołach – nie zawiera treści promujących spożywanie alkoholu.
Dodatkowo, zgodnie z obowiązującym stanem prawnym[1] – na wszystkich etapach edukacyjnych, z wychowaniem przedszkolnym włącznie, uczniowie zdobywają wiadomości i umiejętności przygotowujące ich do prowadzenia zdrowego trybu życia.
Wymagania z zakresu szeroko rozumianego zdrowia, w tym profilaktyki uzależnień, ujęte są m.in. w podstawie programowej przedmiotów: przyroda, biologia, wychowanie fizyczne, edukacja dla bezpieczeństwa, język obcy nowożytny, etyka.
Na przykład, na lekcjach biologii w szkole podstawowej uczeń przedstawia negatywny wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego niektórych substancji psychoaktywnych, m.in. alkoholu. A na zajęciach języka obcego nowożytnego omawia zagadnienia dotyczące m.in. uzależnień. Znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka m.in. w zakresie profilaktyki uzależnień uczniowie pogłębiają w trakcie nauki w szkołach ponadpodstawowych.
Treści nauczania dotyczące zdrowia, w tym zapobiegania uzależnieniom, ustalone w podstawie programowej, doprecyzowuje i rozwija nauczyciel w realizowanym przez siebie programie nauczania do danych zajęć edukacyjnych. Katalog zagadnień ujętych w programie nauczania może zostać rozszerzony przez nauczyciela, np. o takie zagadnienia dotyczące zdrowia, które szczególnie interesują uczniów.
Minister Edukacji umożliwił także omawianie zagadnień z zakresu szeroko rozumianego zdrowia, w tym profilaktyki uzależnień, podczas zajęć z wychowawcą, realizowanych we wszystkich klasach, na wszystkich etapach edukacyjnych. O tym, jakie szczegółowe tematy z zakresu profilaktyki zdrowotnej będą omawiane na zajęciach z wychowawcą, decyduje wychowawca, mając na uwadze potrzeby konkretnej grupy uczniów, a także kwestie sygnalizowane przez dyrektora szkoły, nauczycieli, rodziców oraz wynikające z aktualnej sytuacji społeczno-zdrowotno-ekonomicznej.
Dodatkowo narzędziem zabezpieczającym przed zachowaniami problemowymi uczennic i uczniów jest realizacja w każdej szkole programu wychowawczo-profilaktycznego. Minister Edukacji mając na uwadze korzyści płynące z prawidłowo realizowanego programu wprowadził obowiązek planowania działań opartych o wyniki aktualnej, w danym roku szkolnym, przeprowadzonej przez szkołę, diagnozy rozpoznającej potrzeby uczniów - czynników chroniących i czynników ryzyka występujących w danej społeczności szkolnej. Zatem działania realizowane w danej szkole obejmują całe środowisko danej szkoły.
Rada rodziców poprzez uchwalanie programu wychowawczo-profilaktycznego ma istotny wpływ na programy, projekty, przedsięwzięcia, inicjatywy także te realizowane we współpracy z organizacjami pozarządowymi np. w zakresie profilaktyki uzależnień.
Minister Edukacji upowszechnia na każdym spotkaniu z organizacjami pozarządowymi możliwość aplikowania do Systemu Programów Rekomendowanych, a w procesie opiniowania wniosków o patronat honorowy Ministra Edukacji zwraca szczególną uwagę na ukryte lokowania produktów, w tym z branży alkoholowej.
Profilaktyka uzależnień w szkołach, w tym alkoholu, powinna być prowadzona odpowiednio do stopnia zagrożenia, tj. na trzech poziomach: profilaktyki uniwersalnej, selektywnej oraz wskazującej.
W systemie oświaty przyjęto zintegrowane podejście do realizowanych w szkołach i placówkach działań edukacyjnych, wychowawczych i opiekuńczych. Stosowana profilaktyka oparta została na działaniach uniwersalnych, pozytywnych i adekwatnych wynikających z diagnozy szkolnej w ramach profilaktyki określonej w art. 26 ustawy – Prawo oświatowe[2].
Minister Edukacji rekomenduje prowadzenie w szkołach programów profilaktycznych wykorzystujących podstawy naukowe, skuteczne strategie profilaktyczne oraz posiadających co najmniej ewaluację procesu.
Ważnym odbiorcą zadań zaplanowanych w programie są także rodzice, których obowiązkiem jest wzmacnianie czynników chroniących w procesie wychowania i w profilaktyce domowej. Po spełnieniu powyższych warunków zaplanowane działania profilaktyczne w szkołach będą mogły skutecznie realizować cele prewencyjne lub trafnego wsparcia ucznia w sytuacji problemowej.
W celu ułatwienia szkołom wyboru wysokiej jakości programów profilaktycznych, zostały one wyselekcjonowane w ramach działającego od 2010 r. Systemu Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego, prowadzonego przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Ośrodek Rozwoju Edukacji oraz Instytut Psychiatrii i Neurologii. System zapewnia wysoką jakość realizacji, dlatego każdy program, posiada scenariusze, trwa odpowiednią ilość czasu, wskazuje podstawy naukowe, czynniki ryzyka i czynniki chroniące, skuteczne strategie profilaktyczne, proponowane materiały oraz system szkoleń dla realizatorów. Obecnie w systemie znajduje się 30 pozytywnie zweryfikowanych programów profilaktycznych.
Na stronie internetowej www.ore.edu.pl upowszechniane są informacje dotyczące rekomendowanych programów promocji zdrowia i profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży.
Co roku Minister Edukacji przygotowuje i przesyła ankietę do szkół, w której pyta o to czy szkoła/placówka realizowała przynajmniej jeden rekomendowany program profilaktyki uniwersalnej z zakresu zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży i promocji ochrony zdrowia psychicznego. Dane za rok szkolny 2024/2025 będą analizowane w maju.
Ośrodek Rozwoju Edukacji prowadzi także doskonalenie zawodowe nauczycieli dotyczące kompetencji profilaktycznych oraz przygotowuje dla nich materiały informacyjno- edukacyjne z tematyki przeciwdziałania zachowaniom problemowym wśród dzieci i młodzieży w tym spożywania alkoholu przez uczniów. W zakładce Wychowanie i Profilaktyka znajduje się dedykowany dział: Profilaktyka uzależnień, w którym dostępne są publikacje (w tym raporty z badań), scenariusze lekcji oraz liczne materiały dydaktyczne dla nauczycieli.
Zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, na terenie szkół oraz innych zakładów placówek oświatowo-wychowawczych, opiekuńczych i domów studenckich obowiązuje zakaz sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych. Zatem przepis nie dotyczy w zakresie spożywania alkoholu na terenie szkół tylko osób poniżej 18 r. ż., ale wszystkich, w tym rodziców, pracowników i nauczycieli.
Ponadto, dla skuteczności oddziaływań wychowawczych i profilaktycznych, należy zachować spójność pomiędzy treściami wpisanymi w programy, a zachowaniem podczas np. imprez szkolnych z udziałem dorosłych. Zadaniem szkoły, realizowanym również podczas wydarzeń szkolnych, jest promocja zdrowego stylu życia.
W przypadku działań szkoły niezgodnych z przepisami prawa, właściwy terytorialnie kurator oświaty, sprawujący nadzór pedagogiczny nad szkołami mającymi siedzibę na obszarze danego województwa, po zgłoszeniu takiej sytuacji, może podjąć odpowiednie działania i wydać zalecenia dyrektorowi szkoły. Bezpośrednią interwencję może podjąć także Policja.
Minister Edukacji współpracuje w zakresie ochrony dzieci i młodzieży przed dostępem do alkoholu w sieci z innym organami, w tym m.in. Rzecznikiem Praw Dziecka. Odbyły się również posiedzenia tzw. okrągłego stołu zainicjowane przez Fundację Off School, poświęcone sprzedaży alkoholu w internecie osobom małoletnim.
Ponadto Minister Edukacji wspiera realizację badań ESPAD (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs) i dlatego zwrócił się do Kuratorów Oświaty, aby umożliwić przeprowadzenie ich w szkołach ponadpodstawowych.
Ministerstwo Edukacji Narodowej pracuje nad wzmacnianiem kolejnych elementów strategii, które mogą realnie pomóc młodym osobom w rozwijaniu ważnych umiejętności psychologicznych i społecznych (umiejętności nawiązywania kontaktów z ludźmi, radzenia sobie ze stresem, rozwiązywania konfliktów, opierania się naciskom ze strony otoczenia itp.).
Współpraca wielosektorowa ma szansę zapobiec zachowaniom ryzykownym dzieci i młodzieży, które w konsekwencji niosą wysokie ryzyko negatywnych konsekwencji zarówno dla ich zdrowia fizycznego i psychicznego.
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu
[1] Podstawę programową dla przedszkoli i szkół podstawowych reguluje rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. poz. 356, z późn. zm.); w szkołach ponadpodstawowych stosuje się podstawę programową określoną w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. poz. 467, z późn. zm.).
[2] Dz. U. z 2024 r. poz. 737 z późn. zm.
Komentarze do interpelacji