Interpelacja w sprawie działań MSZ wobec nielegalnego zatrzymania przez Izrael statków misji humanitarnej Globalnej Flotylli Sumud

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na interpelację nr 16932 Pani Poseł Dorota Olko i in. w sprawie działań MSZ wobec nielegalnego zatrzymania przez Izrael statków misji humanitarnej Globalnej Flotylli Sumud, uprzejmie informuję, iż obywatele państw Unii Europejskiej zatrzymani w ramach operacji Sił Zbrojnych Izraela z dnia 30.04.2026 r. zostali jeszcze w jej trakcie przewiezieni na terytorium Grecji (Kreta), a będąca w ich gronie obywatelka RP (mieszkająca na stałe poza Polską) nie była zainteresowana pomocą konsularną ze strony polskich organów państwowych.

Odnosząc się do kwestii zapewnienia bezpieczeństwa polskim obywatelom biorącym udział w przedmiotowym rejsie, Ministerstwo uprzejmie zwraca uwagę, że w polskim porządku prawnym, tj. na podstawie Konstytucji RP, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Kodeksu Cywilnego i Kodeksu Karnego, wszyscy pełnoletni obywatele mający zdolność do świadomego podejmowania decyzji i nie stwarzając bezpośredniego zagrożenia dla siebie lub innych, korzystają z autonomii jednostki, wolności osobistej oraz prawa do samostanowienia. W tej sytuacji MSZ może jedynie ostrzegać przed potencjalnymi zagrożeniami występującymi poza granicami, a w wypadku zaistnienia sytuacji kryzysowej otoczyć własnych obywateli opieką konsularną (na podstawie Konstytucji RP oraz Ustawy z 25 czerwca 2015 r. Prawo Konsularne).

W związku z aktualną fazą konfliktu na Bliskim Wschodzie komunikaty MSZ (ostatnie z 24 lutego br. i 1 marca br.) ostrzegają przed wszelkimi podróżami do Izraela i Palestyny. Dotyczy to oczywiście także drogi morskiej.

Ministerstwo oraz Ambasada RP w Tel Awiwie w trakcie całego rejsu flotylli z udziałem polskich aktywistów pozostawało w stałym kontakcie z władzami Izraela i nasze stanowisko w sprawie Globalnej Flotylli Sumud jest im znane. Każdorazowo publikowane są również oficjalne komunikaty MSZ. W tym konkretnym wypadku Rzecznik Prasowy MSZ zamieścił komunikat resortu natychmiast po incydencie, tj. w dniu 30 kwietnia br.

Odnośnie przytoczonych w Interpelacji nazwisk obywateli polskich MSZ uprzejmie informuje, iż w nie dysponuje informacjami, by którakolwiek z tych osób zwróciła się z wnioskiem o udzielenie pomocy, do czego ma prawo na podstawie w/wym. aktów prawa krajowego oraz Konwencji wiedeńskiej o stosunkach Konsularnych z roku 1963 r. w wypadku zatrzymania poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie z obowiązującym prawem Izrael jest związany normami prawa zwyczajowego obowiązującymi na morzu, mimo że nie podpisał i nie ratyfikował Konwencji NZ o prawie morza z 1982 r. (UNCLOS). Skodyfikowane w niej normy dotyczące morza pełnego (tzw. wód międzynarodowych) stanowią odzwierciedlenie prawa zwyczajowego, które wiąże również państwa niebędące stronami UNCLOS.

Na morzu pełnym statki podlegają wyłącznej jurysdykcji państwa bandery (zasada exclusive flag state jurisdiction) – art. 92 i 94 UNCLOS. Co do zasady, okręt wojenny, który spotyka na morzu pełnym obcy statek nie ma prawa poddawać go rewizji i zatrzymaniu (statku, ładunku, załogi). Wyjątek od tej zasady stanowi tzw. prawo wizyty. Zgodnie z art. 110 UNCLOS, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie m.in. piractwa, handlu niewolnikami, nadawania nielegalnych audycji, braku przynależności państwowej statku, dokonanie rewizji jest dopuszczalne. Tak określone prawo wizyty jest więc ograniczone tylko do ściśle określonych przypadków.

Jednakże, ze względu na fakt, że Izrael nie jest stroną UNCLOS, mało realne jest poddanie takiej sprawy pod jurysdykcję Międzynarodowego Trybunału Prawa Morza (ITLOS), ponieważ wymagałoby to zawarcia odrębnej umowy dwustronnej, na podstawie której Izrael wyraziłby na to zgodę. Nie można zastosować również procedury tzw. prompt release (art. 292 UNCLOS) względem załogi (tylko w stosunku do państw-stron Konwencji). Niemniej, Polska może zażądać od Izraela zwolnienia załogi na drodze dyplomatycznej.

Blokada morska jako forma działań wojennych jest możliwa w trakcie konfliktu zbrojnego pod pewnymi warunkami: w szczególności powinna być ogłoszona wszystkim państwom, być efektywna tj. egzekwowana bezstronnie wobec wszystkich państw, musi spełniać zasadę humanitaryzmu. Zgodnie z art. 54 I Protokołu Dodatkowego do Konwencji genewskiej dotyczącego ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych z 1977 roku zabronione jest stosowanie głodu jako metody prowadzenia wojny (Izrael nie jest stroną Protokołu, ale jest nią związany jako normą prawa zwyczajowego). Zakazane jest zatem stosowania morskiej blokady wojennej w sytuacji, gdy jej wyłącznym celem jest spowodowanie głodu u ludności cywilnej lub uniemożliwienie dostarczenie jej środków niezbędnych do przetrwania. Zabronione jest także utrzymywanie blokady w sytuacji, gdy powoduje ona niewspółmierne do osiąganej przewagi militarnej cierpienie ludności cywilnej.

W związku z powyższym w sytuacji, gdy ludność cywilna na terytorium okupowanym nie ma zapewnionej wystarczającej ilości wody, żywności i środków niezbędnych do przetrwania strona blokująca powinna zapewnić wolne przejście statkom transportującym żywność i inne niezbędne zaopatrzenie. Strona blokująca może jednak ustanowić techniczne wymagania dotyczące transportu środków niezbędnych dla ludności cywilnej, od których może być uzależnione przejście statków niosących pomoc humanitarną, a dystrybucja takiego transportu powinna być pod nadzorem organizacji humanitarnej zapewniającej bezstronność (np. MKCK). Statki wykonujące misje humanitarne są chronione przez międzynarodowe prawo zwyczajowe które zostało ujęte w Podręczniku San Remo, jeżeli wykonują tego rodzaju zadania, w razie konieczności poddają się identyfikacji i kontroli i nie zakłócają działań wojennych. W razie niespełniania tych wymogów przewidzianych w prawie międzynarodowym statki i osoby znajdujące się na ich pokładach są narażone na niebezpieczeństwo.

Natomiast zbrojne zajęcie na wodach międzynarodowych przez siły zbrojne Izraela cywilnych statków płynących w misji humanitarnej, z prawnego punktu widzenia (art. 101 Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 10 grudnia 1982r. ) nie stanowi aktu piractwa.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu