Do druku nr 1632 - ocena skutków regulacji

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej złożył projekt ustawy, który przedłuża o kolejne 10 lat zakaz sprzedaży ziemi należącej do Skarbu Państwa, czyli tak zwanego Zasobu Własności Rolnej. Zamiast wygasnąć w kwietniu 2026 roku, jak zakładano wcześniej, zakaz ma obowiązywać aż do 30 kwietnia 2036 roku. Projekt zmienia też - wyłącznie we wstępie, bez zmiany samych przepisów - ustawę o kształtowaniu ustroju rolnego, dopisując tam ostrzeżenie przed zagrożeniami dla polskich rolników płynącymi z umowy handlowej Unii Europejskiej z krajami Ameryki Południowej, znanej jako Mercosur.

• Zakaz sprzedaży ziemi z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa zostaje wydłużony z 10 do 20 lat licząc od 2016 roku - zamiast skończyć się 30 kwietnia 2026 roku, potrwa do 30 kwietnia 2036 roku.
• O te same 10 lat (do 30 kwietnia 2036 roku) wydłuża się okres, w którym sprzedaż takiej ziemi bez zgody ministra odpowiedzialnego za rozwój wsi będzie automatycznie nieważna.
• Do wstępu ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego dopisuje się nowy fragment o zagrożeniach dla polskiego rolnictwa płynących z umowy handlowej UE z krajami Mercosur - to zmiana czysto deklaratywna, bo żaden przepis samej ustawy się nie zmienia.
• Wyjątki od zakazu sprzedaży (np. działki do 2 hektarów, domy z ogródkami, grunty pod inwestycje) pozostają bez zmian.
• Nowe przepisy mają wejść w życie 14 dni po ogłoszeniu ustawy, z wyjątkiem przepisu o wydłużeniu zakazu sprzedaży, który zacznie obowiązywać 30 kwietnia 2026 roku.

Projekt złożył Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wskazano dwa powody: obawę przed napływem tańszej żywności z krajów Mercosur oraz chęć ochrony polskiej ziemi rolnej przed spekulacyjnym wykupem.

Zmiana dotyczy przede wszystkim rolników, którzy dzierżawią ziemię od państwa - a takich umów jest obecnie 70,3 tysiąca, z czego 97 procent zawarły osoby fizyczne. Jeśli jesteś rolnikiem dzierżawiącym grunt od Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, w praktyce nie wykupisz tej ziemi na własność przez kolejne dziesięć lat - zakaz sprzedaży po prostu nie skończy się w 2026 roku, tak jak wcześniej planowano. Sama umowa dzierżawy pozostaje jednak w mocy. Jeśli szukasz ziemi rolnej do kupienia na wolnym rynku, projekt pośrednio Ci nie pomoże - ograniczona podaż państwowych gruntów od lat utrzymuje wysokie ceny prywatnej ziemi (w 2023 roku średnio 65,3 tysiąca złotych za hektar, wobec 34,2 tysiąca złotych w 2014 roku, czyli przed wprowadzeniem zakazu). Zmiana będzie odczuwalna najmocniej w czterech województwach - zachodniopomorskim, wielkopolskim, dolnośląskim i warmińsko-mazurskim - bo tam leży ponad 800 tysięcy z 1,33 miliona hektarów należących do Skarbu Państwa.

Ten dokument to opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu - jej autorzy oceniają, że wydłużenie zakazu sprzedaży ziemi Skarbu Państwa nie budzi wątpliwości prawnych, bo to zwykła decyzja właścicielska państwa. Krytycznie oceniają za to sposób zmiany wstępu do ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego - ich zdaniem dopisanie nowych deklaracji bez zmiany samych przepisów jest rozwiązaniem niepełnym i może prowadzić do rozbieżności między tym, co ustawa deklaruje, a tym, co faktycznie robi. W konsultacjach społecznych wzięło udział 199 osób - ponad 91 procent uznało ustawę za potrzebną, ale część zwracała uwagę, że projekt nie proponuje żadnego wsparcia inwestycyjnego, na przykład ulg podatkowych czy preferencyjnych kredytów, dla rolników indywidualnych. Do druku nie dołączono odrębnych opinii innych instytucji, takich jak Prokuratura Generalna, Krajowa Rada Izb Rolniczych czy Sąd Najwyższy.

Ocena Skutków Regulacji jest częścią tego dokumentu. Według wyliczeń w ostatnich czterech latach (2022-2025) wpłaty z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa do budżetu państwa wynosiły średnio 519 milionów złotych rocznie - taki poziom prawdopodobnie się utrzyma, bo projekt kontynuuje dotychczasowe zasady. Eksperci sejmowi obliczyli też, ile mógłby zyskać budżet, gdyby zakaz sprzedaży wygasł zgodnie z pierwotnym planem w 2026 roku - szacują, że sprzedaż dotąd zamrożonej ziemi (1,33 miliona hektarów) mogłaby, przy obecnych cenach gruntów, przynieść Zasobowi ponad 2 miliardy złotych rocznie. Gminy nie odczują żadnych skutków finansowych - ustawa nie wpływa na budżety samorządów. Dla rolników dzierżawiących ziemię od państwa oznacza to brak możliwości jej wykupu na własność przez kolejną dekadę.

To prezydencki projekt ustawy - druk sejmowy nr 1632. Niemal identyczne rozwiązanie ws. wydłużenia zakazu sprzedaży zawiera wcześniejszy projekt poselski z kwietnia 2025 roku. Obecny, 10-letni zakaz kończy się 30 kwietnia 2026 roku.

Największy spór nie dotyczy samego wydłużenia zakazu sprzedaży, bo z tym zgadza się zdecydowana większość - 91 procent uczestników konsultacji społecznych uznało ustawę za potrzebną. Kontrowersyjna jest natomiast zmiana wstępu do ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego - eksperci sejmowi oceniają, że dopisanie nowych, mocnych deklaracji o ochronie rolnictwa bez zmiany samych przepisów jest rozwiązaniem niepełnym, bo może stwarzać wrażenie ochrony silniejszej, niż faktycznie wynika z prawa. Część rolników i uczestników konsultacji wskazuje też, że sam zakaz sprzedaży, mimo dobrych intencji, ogranicza możliwość powiększania i modernizacji gospodarstw - dzierżawcy nie mogą wykupić użytkowanej ziemi na własność, co utrudnia inwestycje i dostęp do kredytów zabezpieczonych hipoteką.