Do druku nr 2032 - ocena skutków regulacji

Posłowie chcą, żeby pracownicy publicznych instytucji kultury - teatrów, muzeów, bibliotek, domów kultury, filharmonii i podobnych placówek - dostawali dodatkową wypłatę roczną, tak jak mają ją np. nauczyciele czy urzędnicy sfery budżetowej. Dziś nie mają do tego ustawowego prawa, bo instytucje kultury formalnie nie są jednostkami sfery budżetowej, mimo że są finansowane z pieniędzy publicznych i należą do sektora finansów publicznych. Projekt zmienia ustawę o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej i wprowadza dla tej grupy zawodowej nową nagrodę roczną.

• Powstaje nowe prawo do nagrody rocznej dla pracowników instytucji kultury - w wysokości 1/12 wynagrodzenia otrzymanego w danym roku, czyli w praktyce równowartość jednej miesięcznej pensji.
• Warunkiem jej otrzymania jest przepracowanie w instytucji kultury co najmniej 6 pełnych miesięcy kalendarzowych w roku, za który świadczenie przysługuje.
• Dziś podobne wypłaty mogą być przyznawane co najwyżej uznaniowo, na podstawie wewnętrznych zasad danej instytucji - po zmianie stałoby się to prawem pracownika, a nie decyzją dyrekcji.
• Projekt nie precyzuje, czy do wyliczenia nagrody wlicza się tylko pensję zasadniczą, czy też dodatki (np. za wieloletnią pracę albo funkcję kierowniczą) - eksperci sejmowi wskazują, że to może rodzić spory.
• Ustawa miała wejść w życie 1 stycznia 2026 r., ale ten termin już minął, zanim projekt zdążył zostać uchwalony.

Projekt złożyła grupa posłów (projekt poselski), a jego przedstawicielką wobec Sejmu jest posłanka Daria Gosek-Popiołek. Wnioskodawcy motywują zmianę potrzebą zlikwidowania nierówności płacowej między pracownikami kultury a innymi grupami zatrudnionymi w sferze budżetowej.

Zmiana dotyczy konkretnie osób zatrudnionych w publicznych instytucjach kultury - czyli w teatrach, operach, filharmoniach, muzeach, bibliotekach, domach kultury, kinach czy galeriach sztuki prowadzonych przez państwo, województwa, powiaty i gminy. Według danych z dokumentu to około 88 tysięcy osób w całej Polsce, w większości zatrudnionych przez samorządy.

Jeśli pracujesz na przykład jako bibliotekarka w gminnej bibliotece i przepracowałaś w niej co najmniej pół roku, po wejściu ustawy w życie dostaniesz dodatkową wypłatę odpowiadającą Twojej miesięcznej pensji - to w praktyce roczna podwyżka o około 8,3%. Jeśli jesteś na przykład aktorem zatrudnionym w teatrze miejskim od niedawna i w danym roku przepracowałeś mniej niż 6 miesięcy, tej nagrody jeszcze nie dostaniesz. Zmiana nie obejmuje pracowników prywatnych instytucji kultury ani osób zatrudnionych poza etatem, na umowach cywilnoprawnych.

Pośrednio zmiana może dotknąć też mieszkańców gmin i powiatów - bo to głównie samorządy poniosą koszt nowego świadczenia, co może oznaczać mniej pieniędzy na remonty budynków kultury czy nowe wydarzenia w lokalnym domu kultury.

Główny Inspektor Pracy zwrócił uwagę, że projekt nie precyzuje, jakie składniki wynagrodzenia (np. dodatek funkcyjny, dodatek specjalny, nagrody jubileuszowe) mają być podstawą wyliczenia nagrody rocznej, a warunek przepracowania co najmniej 6 miesięcy różnicuje pracowników w sposób, który może być niesprawiedliwy. Związek zawodowy NSZZ „Solidarność” ocenił, że projekt nie usunie strukturalnych nierówności płacowych w kulturze, a bez dodatkowych pieniędzy z budżetu może zmusić dyrektorów instytucji do ograniczenia innych premii i nagród oraz do przesunięcia środków kosztem remontów i nowych wydarzeń kulturalnych. Związek Województw Rzeczypospolitej Polskiej przekazał uwagi urzędów marszałkowskich, które domagają się osobnego finansowania nowego świadczenia i zwracają uwagę na starzejące się kadry w instytucjach kultury. Sami autorzy niniejszej opinii - eksperci Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu - dodają, że rzeczywisty koszt wdrożenia może być wyższy, niż zakładają wnioskodawcy, a przepisy wymagają doprecyzowania sposobu liczenia świadczenia i stażu pracy.

Wnioskodawcy szacują, że wypłata nowej nagrody rocznej będzie kosztować sektor publiczny 560-600 mln zł rocznie - około jedną szóstą tej kwoty poniosą instytucje kultury finansowane z budżetu państwa, a resztę - samorządy (gminy, powiaty, województwa). Eksperci sejmowi oceniający ten dokument uważają jednak, że koszt może być wyższy - szacują go na około 867 mln zł rocznie (ok. 110 mln zł dla instytucji państwowych i ok. 757 mln zł dla samorządowych). Dla budżetu państwa oznaczałoby to wzrost wydatków na kulturę o niecałe 2%, ale dla budżetów samorządów - aż o ponad 6,5%.

Budżet centralny nie planuje przekazać samorządom dodatkowych pieniędzy na ten cel - mają one sfinansować nagrodę z własnych środków, np. z wpływów z podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) czy z przesunięć w budżetach instytucji kultury. W praktyce niektóre samorządy mogą być zmuszone ograniczyć wydatki na inne projekty kulturalne, np. remonty czy nowe wydarzenia. Jednocześnie część kosztu - według szacunków 10-15% wypłaconych kwot - ma wrócić do budżetu w postaci podatków i składek od wypłaconych nagród.

Dokument to opinia ekspertów sejmowych (Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji) na temat poselskiego projektu, sporządzona 9 stycznia 2026 r. Projekt zakładał wejście w życie 1 stycznia 2026 r. - ten termin już minął, zanim prace nad ustawą się zakończyły.

Głównym punktem sporu jest to, kto zapłaci za nową nagrodę. Zwolennicy zmiany - w tym część pracowników i związkowców kultury - podkreślają, że to sprawiedliwe wyrównanie ich sytuacji względem nauczycieli czy urzędników, którzy trzynastki już mają. Krytycy, w tym część samorządów i Związek Województw RP, zwracają uwagę, że koszt spadnie głównie na budżety gmin i województw bez żadnego dodatkowego wsparcia finansowego z budżetu państwa, co w praktyce może oznaczać cięcia w innych wydatkach na kulturę. Eksperci sejmowi dodają do tego sporu wątpliwość, czy podane przez wnioskodawców koszty (560-600 mln zł rocznie) nie są zaniżone.