Do druku nr 2082 - opinia SN

Grupa posłów chce, żeby rzeka Odra dostała status osoby prawnej - podobnie jak firma, fundacja czy gmina - i mogła sama, przez swoich przedstawicieli, występować w urzędach i sądach w obronie swojego stanu. Do poprawionej wersji tego projektu (tzw. autopoprawki) odniósł się Sąd Najwyższy w piśmie do Kancelarii Sejmu z 16 lutego 2026 roku. Sąd docenia, że nowa wersja jest lepiej napisana i spójniejsza niż pierwotny projekt, ale podtrzymuje szereg poważnych zastrzeżeń prawnych, które - jego zdaniem - wymagają dalszych analiz i zmian, zanim projekt będzie mógł bezpiecznie wejść w życie.

• Rzeka Odra ma dostać status osoby prawnej z siedzibą we Wrocławiu - będzie mogła pozywać w sądzie, brać udział w sprawach urzędowych i domagać się odszkodowań za szkody w swoim ekosystemie.
• Za rzekę mają decydować trzy nowe ciała: 15-osobowy Komitet Reprezentantów (rząd i samorządy razem mają w nim tylko 6 głosów na 15, resztę - 9 głosów - obsadzają organizacje społeczne i użytkownicy rzeki), 3-osobowy Zarząd wykonawczy i 10-osobowy Komitet Naukowy.
• Firmy korzystające gospodarczo z wód Odry (np. elektrownie, zakłady przemysłowe, żegluga) będą przez 5 lat od wejścia ustawy w życie płacić dodatkową składkę w wysokości 0,5% rocznych przychodów z działalności związanej z wodą.
• Powstanie specjalny Sąd Wodny rozstrzygający spory między prawami rzeki a innymi interesami publicznymi.
• Dotychczasowe pozwolenia na korzystanie z wód Odry zachowają ważność tylko przez 3 lata - potem trzeba będzie dodatkowo uzyskać zgodę nowo powołanego Zarządu rzeki.

Opinię napisał Sąd Najwyższy (Pierwsza Prezes Małgorzata Manowska) na prośbę Kancelarii Sejmu. Sam projekt ustawy to inicjatywa poselska - Sąd ocenia jego poprawioną wersję (autopoprawkę) zgłoszoną w toku dalszych prac.

Jeśli prowadzisz firmę pobierającą wodę z Odry albo korzystającą z niej gospodarczo - elektrownię wodną, zakład przemysłowy, firmę żeglugową - przez pięć lat po wejściu ustawy w życie będziesz płacić dodatkową opłatę liczoną od przychodów z tej działalności. Jeśli masz pozwolenie wodnoprawne związane z Odrą, zachowasz je tylko przez trzy lata, a potem będziesz musiał dodatkowo wystąpić o zgodę nowego Zarządu rzeki na dalsze korzystanie z niej. Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że jeśli Twoja działka leży w dolinie Odry albo na terenach zalewowych, projekt nie daje jasnej odpowiedzi, czy taka nieruchomość staje się częścią majątku nowej "osoby prawnej rzeki" - a to może w praktyce rodzić spory o własność. Gminy leżące nad Odrą dostaną trzy miejsca w Komitecie Reprezentantów, ale - jak zauważa Sąd Najwyższy - razem z rządem będą tam mieć mniejszość głosów wobec organizacji społecznych.

To pismo w całości jest opinią Sądu Najwyższego, więc stanowi ono jedyne, ale bardzo szczegółowe źródło oceny eksperckiej. Sąd Najwyższy chwali autopoprawkę za podniesienie poziomu legislacyjnego projektu i lepsze osadzenie nowej konstrukcji prawnej w istniejących przepisach, ale podtrzymuje zasadnicze wątpliwości ze swojej wcześniejszej opinii z czerwca 2025 roku co do samej celowości nadawania rzece osobowości prawnej. Sąd wskazuje, że pojęcia opisujące "ekosystem" rzeki (dolina, obszary zalewowe, tereny związane z procesami hydrologicznymi) są nieostre i mogą rodzić pytania o status prywatnych nieruchomości leżących na tych terenach, łącznie z ryzykiem sporów przypominających spory o wywłaszczenie. Zastrzeżenia budzi też prawo rzeki do "naturalnego przepływu", które może kolidować z istniejącymi zaporami i pracami przeciwpowodziowymi, a także struktura władz rzeki, w której organizacje społeczne mają większość głosów kosztem rządu i samorządów nad kluczowym majątkiem Skarbu Państwa. Sąd Najwyższy krytykuje również pomysł powołania "Sądu Wodnego" jako wydzielonej części sądu administracyjnego, uznając to za niezgodne z ustawowym podziałem takich sądów na wydziały oraz wykraczające poza konstytucyjną rolę sądownictwa administracyjnego, które kontroluje legalność działań urzędów, a nie rozstrzyga spory o wartości. Do druku nie dołączono innych opinii instytucji - to jedyne stanowisko eksperckie w aktualnym kontekście.

To pismo jest prawną opinią Sądu Najwyższego, a nie oceną skutków regulacji, więc nie zawiera szacunków kosztów wdrożenia. Z jego treści wynika jednak, że w obecnym kształcie projekt może prowadzić do sporów sądowych o to, czy działki w dolinie Odry stają się częścią majątku nowej osoby prawnej - Sąd Najwyższy porównuje to ryzyko do wywłaszczenia uregulowanego w Konstytucji. Sąd ostrzega też, że prawo rzeki do "naturalnego przepływu" mogłoby kolidować z utrzymaniem istniejących zapór i prac przeciwpowodziowych, a przepis pozwalający nowemu Zarządowi odwoływać się od decyzji urzędów bez żadnego maksymalnego terminu mógłby przez lata utrzymywać niepewność prawną wokół już wydanych pozwoleń wodnych. Wniosek Sądu Najwyższego jest jednoznaczny: zanim projekt trafi dalej, potrzebne są dalsze analizy sensowności całego pomysłu, a jeśli zostanie on utrzymany - istotne zmiany w toku prac.

To druga opinia Sądu Najwyższego w tej sprawie - pierwsza dotyczyła wersji projektu z czerwca 2025 roku. Obecne pismo z 16 lutego 2026 roku odnosi się już do poprawionej wersji (autopoprawki) poselskiego projektu, zgłoszonej w toku dalszych prac sejmowych.

Sam pomysł nadania rzece osobowości prawnej budzi spór już na starcie - to rozwiązanie dotąd nieznane polskiemu prawu. Projektodawcy powołują się na katastrofę ekologiczną na Odrze z 2022 roku i twierdzą, że dotychczasowe przepisy nie chronią rzeki wystarczająco. Sąd Najwyższy nie neguje wprost samego celu ochrony środowiska, ale wskazuje, że proponowane rozwiązanie oddaje kluczowe decyzje o zasobie należącym do Skarbu Państwa organowi, w którym rząd i samorządy mają mniejszość głosów - 6 na 15 - a większość mają organizacje społeczne. Sporny jest też pomysł specjalnego "Sądu Wodnego" jako części sądu administracyjnego, co zdaniem Sądu Najwyższego wykracza poza konstytucyjną rolę takich sądów, ograniczoną do kontroli legalności działań urzędów.