Poselski projekt ustawy o uznaniu osobowości prawnej rzeki Odry.

Posłowie chcą, żeby Odra przestała być traktowana jak zwykła rzecz - czyli zasób, którym zarządza się jak drogą wodną czy źródłem wody dla przemysłu - a stała się odrębnym podmiotem prawa, podobnie jak firma czy fundacja. Rzeka miałaby własne prawa (na przykład do niezanieczyszczonej wody i do odszkodowania za wyrządzone jej szkody) oraz komitet ludzi, którzy będą jej bronić przed sądem. Projekt powstał jako odpowiedź na katastrofę ekologiczną z 2022 roku, gdy w Odrze zginęły ogromne ilości ryb i innych organizmów, a dotychczasowe przepisy - zdaniem autorów - nie zapobiegły temu ani nie chronią rzeki przed kolejną taką sytuacją. Pierwotnie projekt zgłosili sami obywatele w ramach obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej, ale z powodu braków formalnych w podpisach nie trafił od razu do Sejmu - teraz wnoszą go posłowie.

• Odra przestaje być tylko rzeczą czy zasobem gospodarczym - dostaje status podmiotu prawa z własnymi prawami: do istnienia, do swobodnego przepływu, do niezanieczyszczonej wody i do odszkodowania za wyrządzone jej szkody.
• Powstaje 15-osobowy Komitet Reprezentantów Odry - to on w imieniu rzeki zawiera porozumienia z firmami i urzędami oraz pozywa do sądu tych, którzy jej szkodzą.
• Powstaje 10-osobowy Komitet Naukowy Odry złożony z ekspertów (biologów, hydrologów, prawników), który doradza Komitetowi Reprezentantów i ocenia rozmiar szkód.
• Firmy i instytucje chcące korzystać z Odry gospodarczo (np. odprowadzać ścieki, pobierać wodę, prowadzić transport) będą musiały najpierw dogadać się z Komitetem Reprezentantów - ale pływanie, kajaki czy wędkowanie zostają wolne od tego obowiązku.
• Nadzór nad Odrą przechodzi z Ministerstwa Infrastruktury do ministra środowiska, a rzeka - choć nie może prowadzić działalności gospodarczej - będzie mogła bez podatku dziedziczyć czy przyjmować darowizny na swoje utrzymanie.

Projekt wnoszą posłowie, ale jego pierwotnym autorem był Komitet Inicjatywy Ustawodawczej 'Czysta Odra' - obywatele, którzy próbowali zgłosić go w ramach obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej, lecz z powodu braków formalnych w zebranych podpisach projekt nie trafił od razu pod obrady. Posłowie przejęli go po katastrofie ekologicznej Odry z 2022 roku.

Projekt dotyczy przede wszystkim ludzi mieszkających nad Odrą i wokół niej - według uzasadnienia poprawa jakości wody miałaby objąć około 16 milionów mieszkańców dorzecza. Jeśli jesteś rolnikiem gospodarującym nad Odrą (dokument mówi o około 135 tysiącach takich gospodarstw), w praktyce oznacza to konieczność stosowania pasów buforowych i ograniczeń w nawożeniu blisko rzeki, ale też możliwość dopłat za działania chroniące wodę. Jeśli prowadzisz firmę, która odprowadza ścieki do Odry, pobiera z niej wodę albo w inny sposób ingeruje w rzekę - bez względu na wielkość firmy, dotyczy to też mikroprzedsiębiorców - będziesz musiał zawrzeć porozumienie z Komitetem Reprezentantów Odry określające zasady tego korzystania. Jeśli jeździsz nad Odrę popływać, popłynąć kajakiem albo połowić ryby, nic się dla ciebie nie zmienia - taka rekreacja pozostaje wolna od obowiązku porozumień, o ile nie szkodzi rzece. Dokument wskazuje też korzyści dla samorządów gmin nad Odrą oraz dla branży turystycznej i gastronomicznej działającej nad rzeką.

Do druku nie dołączono formalnych opinii instytucji, takich jak Prokurator Generalny, Biuro Analiz Sejmowych, Narodowy Bank Polski czy Sąd Najwyższy. W samym uzasadnieniu autorzy powołują się natomiast na liczne zewnętrzne źródła krytykujące dotychczasowy stan ochrony Odry: raporty Najwyższej Izby Kontroli z 2023 roku, dane Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (98,9% polskich wód powierzchniowych w złym stanie według raportu z 2020 roku) oraz krytyczne stanowisko fundacji WWF Polska wobec dotychczasowych rozwiązań prawnych dla Odry. Cytowane w uzasadnieniu środowiska naukowe opowiadają się za bardziej radykalnym podejściem, opartym na odtwarzaniu naturalnego stanu rzeki.

Ocena skutków regulacji odwołuje się do limitu wydatków ustalonego już w ustawie o rewitalizacji Odry z lipca 2023 roku - to 1 234 279 661 złotych na lata 2024-2029 - i zapewnia, że nowe rozwiązania mieszczą się w tej kwocie, więc formalnie nie generują dodatkowego wydatku ponad ten limit. Dokument szacuje też skutki sektorowe: firmy wodociągowo-kanalizacyjne mają ponieść koszty rzędu 1-2 milionów złotych rocznie, ale zyskać 8-10 milionów złotych rocznie z dotacji na renaturyzację; samorządy nad Odrą poniosą koszty administracyjne około 2 milionów złotych rocznie, zyskując przy tym około 15 milionów złotych rocznie na projekty związane z rzeką; turystyka wodna ma zyskać około 10 milionów złotych w pierwszym roku i 25-30 milionów złotych rocznie od 2028 roku. Ustawa ma wejść w życie nie wcześniej niż po 6 miesiącach od uchwalenia - ten czas ma posłużyć na powołanie Komitetu Reprezentantów Odry i przygotowanie wdrożenia.

To nowy, samodzielny projekt ustawy, a nie zmiana istniejących przepisów - choć wymusza dostosowanie obowiązującej ustawy Prawo wodne z 2017 roku. Uzupełnia on ustawę o rewitalizacji rzeki Odry z 13 lipca 2023 roku, którą autorzy oceniają jako niewystarczającą. Dokument nie podaje, na jakim etapie prac sejmowych obecnie się znajduje.

Sam pomysł nadania rzece osobowości prawnej - czyli praw znanych dotąd tylko ludziom i instytucjom - jest rozwiązaniem nowatorskim i budzącym spory, choć ma już precedensy za granicą (m.in. rzeka Whanganui w Nowej Zelandii, laguna Mar Menor w Hiszpanii). Zwolennicy, w tym autorzy projektu, argumentują, że dotychczasowe przepisy zawiodły - katastrofa ekologiczna Odry z 2022 roku pokazała, że nikt nie ponosi realnej odpowiedzialności za stan rzeki. Krytycy tego typu rozwiązań na świecie - co przyznaje samo uzasadnienie projektu - kwestionują ich praktyczną skuteczność. Kontrowersje budzi też objęcie obowiązkiem zawierania porozumień z Komitetem Reprezentantów Odry wszystkich firm korzystających z rzeki, niezależnie od wielkości - w tym najmniejszych, mikroprzedsiębiorców - co autorzy uzasadniają koniecznością spójnej ochrony rzeki, ale co może oznaczać dodatkowe obciążenie administracyjne dla małych podmiotów.