Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym.

Posłowie proponują zmianę zasad, na jakich zmienia się granice gmin - czyli na przykład przyłącza się część jednej gminy do drugiej, łączy gminy albo nadaje miejscowości status miasta. Dziś taki wniosek może złożyć niemal każda rada gminy praktycznie bez ograniczeń, a ostateczną decyzję podejmuje rząd w formie przepisu wykonawczego rządu, którego legalności nie sprawdza żaden sąd - Trybunał Konstytucyjny (TK) od lat odmawia badania takich rozstrzygnięć. Projekt, złożony przez grupę posłów, ma to zmienić: wprowadza kontrolę sądową całej procedury, ogranicza częstotliwość składania wniosków i dodaje obowiązkowe referendum lokalne przy większych zmianach terytorialnych.

• Dziś rada gminy może składać wniosek o zmianę granic praktycznie bez ograniczeń czasowych - po zmianie może to zrobić nie częściej niż raz na 5 lat, licząc od dnia, gdy rząd nie uwzględnił poprzedniego wniosku.
• Dziś decyzji rządu o zmianie granic nie sprawdza żaden sąd - po zmianie wniosek przejdzie najpierw przez dwuetapowe postępowanie u wojewody, a jego wynik będzie można zaskarżyć do sądu administracyjnego.
• Dziś konsultacje z mieszkańcami mają znaczenie tylko doradcze - po zmianie przy większych zmianach (dotyczących ponad 10% terytorium lub mieszkańców gminy, obniżce dochodów gminy o co najmniej 10 punktów procentowych, albo przy wyraźnym sprzeciwie mieszkańców) trzeba będzie przeprowadzić obowiązkowe referendum lokalne.
• Dziś gmina, która traci teren, nie dostaje żadnej rekompensaty - po zmianie gmina zyskująca teren będzie musiała wypłacić rekompensatę finansową, nie niższą niż 30% oszacowanej straty w budżecie gminy pomniejszanej, przez kolejne 3 lata.
• Dziś zasady podziału majątku (np. szkół, dróg, budynków) między gminami po zmianie granic są bardzo ogólne i bywają źródłem wieloletnich sporów - po zmianie prawo jasno określi, jak wycenić i podzielić majątek, w jakim terminie (3 miesiące na porozumienie) i że razem z majątkiem przechodzą też zobowiązania, np. kredyty.

Projekt złożyła grupa posłów, a w ich imieniu w Sejmie występuje poseł Jarosław Rzepa. W uzasadnieniu autorzy piszą, że impulsem do zmian były wieloletnie apele samorządowców i prawników oraz trzykrotne postanowienia sygnalizacyjne Trybunału Konstytucyjnego, wskazujące na luki w obecnych przepisach o zmianie granic gmin.

Ta ustawa nie dotyczy większości Polaków na co dzień - działa dopiero wtedy, gdy twoja gmina wchodzi w spór graniczny z sąsiednią gminą albo gdy ktoś chce przyłączyć część twojej miejscowości do innego samorządu. Jeśli mieszkasz w gminie, której sąsiad złożył wniosek o przejęcie części jej terytorium, po zmianie twoja gmina dostanie prawo wglądu we wniosek i głosu w sprawie, a przy większej zmianie może dojść do referendum, w którym zagłosujesz osobiście. Jeśli jesteś radnym lub radną gminy, która chce powiększyć swoje terytorium, przygotowanie wniosku stanie się trudniejsze i droższe - trzeba będzie dołączyć opinie niezależnych ekspertów i policzyć skutki finansowe zmiany dla obu gmin. Jeśli twoja gmina traci teren na rzecz sąsiada, zyskujesz prawo do finansowej rekompensaty za spadek dochodów budżetu gminy.

Do tego druku nie dołączono formalnych opinii instytucji ani wyników konsultacji społecznych. W uzasadnieniu posłowie powołują się na wcześniejsze, ogólne uwagi Rzecznika Praw Obywatelskich co do niedoskonałości obecnych przepisów oraz na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, ale nie są to opinie sporządzone specjalnie do tego projektu.

Projekt nie ma formalnej Oceny Skutków Regulacji (OSR) w typowej formie - posłowie dołączyli za to dokument zwany Deklarowanymi Skutkami Regulacji, w którym piszą wprost, że ustawa nie spowoduje bezpośrednich kosztów dla budżetu państwa, poza ewentualnymi kosztami postępowań przed sądami administracyjnymi. Dla urzędów wojewódzkich może być potrzebne niewielkie wzmocnienie kadrowe, ale - jak zapewniają autorzy - da się je pokryć z dotychczasowych oszczędności. Dla gmin przygotowanie wniosku o zmianę granic podrożeje, bo trzeba będzie zlecić opinie eksperckie, ale rzadsze składanie wniosków ma odciążyć budżety gmin broniących się przed powtarzającymi się procedurami. Nowością finansową jest obowiązek wypłaty rekompensaty - nie niższej niż 30% oszacowanej straty budżetowej - przez gminę zyskującą teren na rzecz gminy, która je traci; dokument nie podaje jednak żadnych łącznych kwot w złotych ani szacunku liczby gmin, których to dotyczy.

To poselski projekt zmiany ustawy o samorządzie gminnym z 1990 roku. Dostępne materiały to sam projekt, uzasadnienie i deklarowane skutki regulacji - bez informacji o dalszym etapie prac w Sejmie.