Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz ustawy - Kodeks wyborczy.

Rząd proponuje zmianę sposobu wyboru sędziów zasiadających w Krajowej Radzie Sądownictwa (KRS) - organie, który rekomenduje kandydatów na sędziów i stoi na straży niezależności sądów. Dziś 15 z 25 miejsc w tym organie obsadza Sejm, co od lat budziło zarzuty, że politycy kontrolują ciało mające być od nich niezależne. Po zmianie tych 15 sędziów będą wybierać sami sędziowie - w bezpośrednich, tajnych wyborach. Projekt wykonuje wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 2023 roku, który uznał ten problem za systemowy i wyznaczył Polsce termin naprawy do listopada 2026 roku.

• Sędziowie zastąpią Sejm przy wyborze składu KRS - 15 sędziów zasiadających w KRS nie będzie już wybierał Sejm, lecz sami sędziowie wszystkich szczebli, w bezpośrednich i tajnych wyborach.
• Wybory organizuje Państwowa Komisja Wyborcza - ta sama instytucja, która prowadzi wybory parlamentarne, staje się odpowiedzialna za nowe wybory sędziowskie.
• Kandydatów może zgłosić 100 sędziów lub organizacja prawnicza - kandydaturę może poprzeć podpisami co najmniej 100 sędziów albo Naczelna Rada Adwokacka, Krajowa Rada Radców Prawnych lub Krajowa Rada Notarialna; kandydat musi mieć co najmniej 10 lat stażu sędziowskiego, w tym 5 lat na aktualnym stanowisku.
• Powstaje Rada Społeczna przy KRS - nowy organ doradczy z przedstawicielami adwokatów, radców prawnych, notariuszy, komorników, naukowców, Rzecznika Praw Obywatelskich, prokuratorów i organizacji pozarządowych będzie opiniował kandydatury na sędziów.
• Osoby wybrane przez Sejm do KRS nie mogą startować w pierwszych wyborach - dotyczy sędziów, których do obecnego składu KRS wybrał Sejm na podstawie przepisów z 2017 roku.

Projekt złożył rząd. Główny cel to wykonanie wyroku pilotażowego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. (sprawa Wałęsa przeciwko Polsce) oraz przywrócenie zgodności z Konstytucją RP i prawem unijnym.

Dla przeciętnego obywatela zmiana jest pośrednia, ale istotna. KRS decyduje, kto zostaje sędzią w Polsce - jej niezależność przekłada się na wiarygodność całego wymiaru sprawiedliwości. Od 2017 roku sędziowie powołani przy udziale KRS zdominowanej przez Sejm są kwestionowani w kraju i za granicą, co w praktyce oznacza ryzyko podważenia wyroków, w których orzekali.

Jeśli masz sprawę w sądzie - zmiana daje większą pewność, że wyroku nie będzie można obalić z powodów proceduralnych dotyczących obsady sędziowskiej. Jeśli jesteś przedsiębiorcą prowadzącym spór z urzędem lub instytucją państwową - niezależna KRS to gwarancja, że sędzia orzekający w twojej sprawie nie zawdzięcza stanowiska politycznej nominacji. Na rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oczekuje dziś około 1000 skarg polskich obywateli zarzucających naruszenie prawa do niezawisłego sądu.

Bezpośrednio z nowych uprawnień skorzystają sędziowie w stanie czynnym - to oni zyskają prawo głosowania i kandydowania. Sędziowie na emeryturze (w stanie spoczynku) nie będą mogli ani głosować, ani kandydować.

Do projektu nie dołączono formalnych opinii zewnętrznych instytucji - brak stanowiska Biura Analiz Sejmowych, Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego ani Narodowego Banku Polskiego. Uzasadnienie projektu odwołuje się natomiast do szeregu wyroków sądów krajowych i międzynarodowych, które jednoznacznie krytykowały dotychczasowy sposób obsady KRS: Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (wyroki z 2019 i 2021 r.), Europejski Trybunał Praw Człowieka (wyroki z 2021, 2022 i 2023 r.), Sąd Najwyższy (uchwała trzech izb z 2020 r.) oraz Naczelny Sąd Administracyjny (wyroki z 2021 r.) - wszystkie stwierdzały, że KRS ukształtowana przepisami z 2017 r. nie daje wystarczających gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Projekt nie zawiera Oceny Skutków Regulacji (OSR) - uzasadnienie wprost wskazuje, że projekt nie podlega tej procedurze. Na podstawie treści ustawy można opisać praktyczne następstwa:

Ustawa wchodzi w życie 14 dni po ogłoszeniu. W ciągu 21 dni od tej daty Państwowa Komisja Wyborcza musi zarządzić pierwsze wybory do KRS, a same wybory muszą się odbyć nie później niż 3 miesiące od tej decyzji. Nowy skład KRS powinien zostać wyłoniony w ciągu około 4-5 miesięcy od wejścia ustawy w życie.

Sędziowie wybrani przez Sejm do obecnej KRS utracą swoje miejsca z chwilą rozpoczęcia kadencji nowych członków. Sędziowie pełniący w KRS dodatkowe funkcje w sądownictwie (np. prezesa lub wiceprezesa sądu) automatycznie przestają te funkcje sprawować z dniem po ogłoszeniu wyników wyborów. Koszty organizacji wyborów pokryje budżet państwa, lecz projekt nie szacuje ich wysokości. Zmiana kończy też naruszenia prawa unijnego - od końca 2021 r. Polska płaciła na rzecz Komisji Europejskiej karę w wysokości 1 miliona euro dziennie za niewykonanie postanowień unijnego trybunału dotyczących niezależności sądownictwa.

Projekt rządowy, skierowany do Sejmu. Stanowi realizację wyroku pilotażowego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. (sprawa Wałęsa przeciwko Polsce), z terminem wdrożenia do 23 listopada 2026 r. Kwestionowany model wyboru sędziów do KRS przez Sejm obowiązuje od przepisów uchwalonych w grudniu 2017 r.

Projekt wpisuje się w jeden z najbardziej spornych politycznie procesów w Polsce od 2015 roku - spór o kształt wymiaru sprawiedliwości. Zwolennicy zmiany podkreślają, że przywraca zgodność z Konstytucją i kończy naruszenia prawa unijnego kosztujące 1 milion euro dziennie; wskazują też, że KRS w 2021 r. została wykluczona z Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa właśnie z powodu braku niezależności od polityków, a aktualnie ok. 1000 polskich skarg na niezawisłość sądów czeka na rozpatrzenie w Strasburgu. Możliwym źródłem kontrowersji jest przepis wykluczający obecnych członków KRS wybranych przez Sejm z prawa kandydowania w pierwszych wyborach - krytycy mogą to oceniać jako środek wymierzony w konkretne osoby, a nie wyłącznie jako naprawę systemu. Wątpliwości budzi też brak dołączonych do projektu formalnych konsultacji i opinii prawnych.