Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz ustawy - Kodeks wyborczy.

Projekt złożył rząd. Główny cel to wykonanie wyroku pilotażowego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. (sprawa Wałęsa przeciwko Polsce) oraz przywrócenie zgodności z Konstytucją RP i prawem unijnym.

Dla przeciętnego obywatela zmiana jest pośrednia, ale istotna. KRS decyduje, kto zostaje sędzią w Polsce — jej niezależność przekłada się na wiarygodność całego wymiaru sprawiedliwości. Od 2017 roku sędziowie powołani przy udziale KRS zdominowanej przez Sejm są kwestionowani w kraju i za granicą, co w praktyce oznacza ryzyko podważenia wyroków, w których orzekali.

Jeśli masz sprawę w sądzie — zmiana daje większą pewność, że wyroku nie będzie można obalić z powodów proceduralnych dotyczących obsady sędziowskiej. Jeśli jesteś przedsiębiorcą prowadzącym spór z urzędem lub instytucją państwową — niezależna KRS to gwarancja, że sędzia orzekający w twojej sprawie nie zawdzięcza stanowiska politycznej nominacji. Na rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oczekuje dziś około 1000 skarg polskich obywateli zarzucających naruszenie prawa do niezawisłego sądu.

Bezpośrednio z nowych uprawnień skorzystają sędziowie w stanie czynnym — to oni zyskają prawo głosowania i kandydowania. Sędziowie na emeryturze (w stanie spoczynku) nie będą mogli ani głosować, ani kandydować.

Do projektu nie dołączono formalnych opinii zewnętrznych instytucji — brak stanowiska Biura Analiz Sejmowych, Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego ani Narodowego Banku Polskiego. Uzasadnienie projektu odwołuje się natomiast do szeregu wyroków sądów krajowych i międzynarodowych, które jednoznacznie krytykowały dotychczasowy sposób obsady KRS: Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (wyroki z 2019 i 2021 r.), Europejski Trybunał Praw Człowieka (wyroki z 2021, 2022 i 2023 r.), Sąd Najwyższy (uchwała trzech izb z 2020 r.) oraz Naczelny Sąd Administracyjny (wyroki z 2021 r.) — wszystkie stwierdzały, że KRS ukształtowana przepisami z 2017 r. nie daje wystarczających gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Projekt nie zawiera Oceny Skutków Regulacji (OSR) — uzasadnienie wprost wskazuje, że projekt nie podlega tej procedurze. Na podstawie treści ustawy można opisać praktyczne następstwa:

Ustawa wchodzi w życie 14 dni po ogłoszeniu. W ciągu 21 dni od tej daty Państwowa Komisja Wyborcza musi zarządzić pierwsze wybory do KRS, a same wybory muszą się odbyć nie później niż 3 miesiące od tej decyzji. Nowy skład KRS powinien zostać wyłoniony w ciągu około 4–5 miesięcy od wejścia ustawy w życie.

Sędziowie wybrani przez Sejm do obecnej KRS utracą swoje miejsca z chwilą rozpoczęcia kadencji nowych członków. Sędziowie pełniący w KRS dodatkowe funkcje w sądownictwie (np. prezesa lub wiceprezesa sądu) automatycznie przestają te funkcje sprawować z dniem po ogłoszeniu wyników wyborów. Koszty organizacji wyborów pokryje budżet państwa, lecz projekt nie szacuje ich wysokości. Zmiana kończy też naruszenia prawa unijnego — od końca 2021 r. Polska płaciła na rzecz Komisji Europejskiej karę w wysokości 1 miliona euro dziennie za niewykonanie postanowień unijnego trybunału dotyczących niezależności sądownictwa.

Projekt rządowy, skierowany do Sejmu. Stanowi realizację wyroku pilotażowego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. (sprawa Wałęsa przeciwko Polsce), z terminem wdrożenia do 23 listopada 2026 r. Kwestionowany model wyboru sędziów do KRS przez Sejm obowiązuje od przepisów uchwalonych w grudniu 2017 r.

Projekt wpisuje się w jeden z najbardziej spornych politycznie procesów w Polsce od 2015 roku — spór o kształt wymiaru sprawiedliwości. Zwolennicy zmiany podkreślają, że przywraca zgodność z Konstytucją i kończy naruszenia prawa unijnego kosztujące 1 milion euro dziennie; wskazują też, że KRS w 2021 r. została wykluczona z Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa właśnie z powodu braku niezależności od polityków, a aktualnie ok. 1000 polskich skarg na niezawisłość sądów czeka na rozpatrzenie w Strasburgu. Możliwym źródłem kontrowersji jest przepis wykluczający obecnych członków KRS wybranych przez Sejm z prawa kandydowania w pierwszych wyborach — krytycy mogą to oceniać jako środek wymierzony w konkretne osoby, a nie wyłącznie jako naprawę systemu. Wątpliwości budzi też brak dołączonych do projektu formalnych konsultacji i opinii prawnych.