Do druku nr 2108 - opinia NSA

To pismo to opinia Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) do rządowego projektu, który zmienia zasady wyboru sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa (KRS) oraz przepisy kodeksu wyborczego. Projekt złożył w Sejmie premier 29 grudnia 2025 roku. Jego celem jest cofnięcie zmian z 2017 roku, które - zdaniem sądów unijnych, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sądu Najwyższego i samego NSA - naruszyły niezależność rady od polityków. W praktyce chodzi o to, czy o obsadzie KRS decydują sami sędziowie, czy Sejm.

• Dziś o wyborze 15 sędziów do KRS w praktyce decyduje Sejm; projekt przywraca zasadę, że wybierają ich sami sędziowie, głosując we własnym środowisku.
• Kandydatów na członków KRS będą mogli zgłaszać nie tylko sędziowie, ale też samorządy zawodowe prawników - Naczelna Rada Adwokacka, Krajowa Rada Radców Prawnych i Krajowa Rada Notarialna. NSA ocenia to negatywnie, bo sędziowie nie mają żadnego wpływu na to, kto kieruje tymi organizacjami.
• Kandydować do KRS będzie mógł tylko sędzia z co najmniej dziesięcioletnim stażem sędziowskim, w tym pięcioma latami na obecnym stanowisku. NSA ostrzega, że to wyklucza wielu doświadczonych sędziów sądów administracyjnych, którzy wcześniej pracowali w innych zawodach prawniczych lub byli naukowcami.
• Sędziowie sądów administracyjnych (NSA i wojewódzkie sądy administracyjne) będą zgłaszać i wybierać swoich przedstawicieli do KRS razem z dużo liczniejszą grupą sędziów sądów powszechnych, wojskowych i Sądu Najwyższego, zamiast osobno.
• Powstanie nowa procedura: sędzia będzie mógł złożyć do NSA protest przeciwko ważności wyboru członka KRS, a NSA będzie musiał rozpatrzyć go w krótkich terminach.

Projekt jest rządowy - w imieniu Rady Ministrów przedstawił go premier 29 grudnia 2025 roku. Uzasadnienie wskazuje, że chodzi o dostosowanie zasad wyboru KRS do wyroków sądów unijnych i krajowych, które kwestionowały niezależność obecnej rady od władzy politycznej.

Skład Krajowej Rady Sądownictwa ma znaczenie dla każdego, kto kiedykolwiek stanie przed sądem, bo to właśnie ta rada decyduje, kto zostaje sędzią i kto awansuje. Jeśli jesteś przedsiębiorcą i spierasz się z urzędem skarbowym o podatek, twoja sprawa trafi do sądu administracyjnego, którego sędziów pośrednio dobiera KRS. Jeśli sąsiad zaskarżył twoje pozwolenie na rozbudowę domu - też. Jeśli jesteś sędzią sądu administracyjnego, projekt w praktyce może ograniczyć twój wpływ na wybór własnego przedstawiciela w radzie, bo w głosowaniu zdominują je liczniejsi sędziowie sądów powszechnych. Dla przeciętnego obywatela liczy się przede wszystkim to, czy sądy pozostaną niezależne od polityków - właśnie to ma zagwarantować cały projekt, choć zdaniem NSA nie wszystkie jego szczegóły są dopracowane.

Analizowany dokument to właśnie krytyczna opinia Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, prof. Jacka Chlebnego. NSA sprzeciwia się przyznaniu prawa zgłaszania kandydatów do KRS samorządom prawniczym (adwokatom, radcom prawnym, notariuszom), skoro sędziowie nie mają wpływu na wybór władz tych organizacji. Krytykuje też łączenie sędziów sądów administracyjnych z sędziami sądów powszechnych przy zgłaszaniu i głosowaniu kandydatów - jego zdaniem powinni oni wybierać swoich przedstawicieli osobno, ze względu na odrębność tej gałęzi sądownictwa. Zastrzeżenia budzi także wymóg dziesięcioletniego stażu sędziowskiego, który zdaniem NSA może naruszać konstytucyjne zasady równości, niedyskryminacji i proporcjonalności, bo wyklucza doświadczonych sędziów administracyjnych bez merytorycznego uzasadnienia. NSA zwraca też uwagę, że Ocena Skutków Regulacji (OSR) nie uwzględnia dodatkowych kosztów, jakie poniesie NSA w związku z nowym obowiązkiem rozpatrywania protestów wyborczych. Do dokumentu nie dołączono innych opinii ani stanowisk instytucji.

Analizowany dokument to opinia NSA, a nie pełna Ocena Skutków Regulacji (OSR) - ale NSA wprost wskazuje na jedną lukę finansową: projekt nakłada na NSA nowy obowiązek rozpatrywania protestów przeciwko wyborowi członków KRS, w krótkich terminach, co może zwiększyć wydatki tego sądu na etaty i obsługę spraw, a OSR tego kosztu nie uwzględnia. Jeśli projekt wejdzie w życie, zmieni się to, kto realnie decyduje o obsadzie Krajowej Rady Sądownictwa - władza wróci do środowiska sędziowskiego, a nie do polityków. Dla samorządów prawniczych (adwokatów, radców prawnych, notariuszy) oznacza to nowe uprawnienie - możliwość zgłaszania własnych kandydatów na sędziów-członków KRS. Dla sędziów sądów administracyjnych zmiana może oznaczać mniejszy realny wpływ na wybór własnych przedstawicieli w radzie, bo będą głosować razem z liczniejszą grupą sędziów sądów powszechnych. Ryzykiem, na które wskazuje NSA, są też możliwe spory prawne o zgodność z Konstytucją RP wymogu stażowego dla kandydatów.

Projekt rządowy trafił do Sejmu 29 grudnia 2025 roku i czeka na skierowanie do dalszych prac. Krytyczną opinię NSA Kancelaria Sejmu otrzymała 14 stycznia 2026 roku - to jeden z głosów zbieranych przed pracami komisji nad projektem, dotyczącym zasad funkcjonujących od reformy KRS z 2017 roku.

NSA kwestionuje jako potencjalnie niezgodne z Konstytucją RP dwa rozwiązania: przyznanie prawa zgłaszania kandydatów do KRS samorządom prawniczym zamiast wyłącznie sędziom, oraz wymóg dziesięcioletniego stażu sędziowskiego, który może wykluczyć wielu doświadczonych sędziów administracyjnych. Projektodawcy w uzasadnieniu argumentują, że chodzi o zapewnienie odpowiedniego doświadczenia i wiedzy członków rady o funkcjonowaniu różnych szczebli sądownictwa. NSA odpowiada, że sama długość stażu na stanowisku sędziego nie ma znaczenia dla jakości pracy w KRS, a proponowane kryterium jest nieproporcjonalne i nieuzasadnione merytorycznie w uzasadnieniu projektu.