Do druku nr 2172 - opinia KRASP

To nie jest sama ustawa, tylko oficjalna opinia Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich (KRASP) na temat rządowego projektu ustawy, który stopniowo wygasza specustawę pomagającą obywatelom Ukrainy uciekającym przed wojną. Rektorzy polskich uczelni, zrzeszeni w KRASP, przygotowali swoje uwagi na prośbę Kancelarii Sejmu i skupili się wyłącznie na tym, co ta zmiana oznacza dla studentów, doktorantów oraz pracowników naukowych z Ukrainy, którzy od lat studiują lub pracują w Polsce.

• KRASP domaga się jasnych i wystarczająco długich zasad na okres przejściowy, żeby studenci, doktoranci i pracownicy uczelni z Ukrainy nie stracili z dnia na dzień prawa do legalnego pobytu.
• Rektorzy chcą, by nowe przepisy uwzględniały specyfikę pracy naukowej - wyjazdy na konferencje, staże i projekty badawcze trwające czasem dłużej niż miesiąc, bo dziś dłuższy pobyt za granicą grozi utratą ochrony czasowej.
• Komisja postuluje wspólną akcję informacyjną rządu i uczelni, żeby nikt nie stracił uprawnień przez niewiedzę o nowych zasadach.
• KRASP zwraca uwagę, że projekt nie mówi wprost, co stanie się ze stypendiami socjalnymi, zapomogami i stypendiami dla osób z niepełnosprawnościami dla studentów z Ukrainy - bez takiego zapisu mogą one po prostu zniknąć.
• Rektorzy przypominają, że unijny mechanizm ochrony czasowej dla uchodźców z Ukrainy działa niezależnie od polskich przepisów aż do 4 marca 2027 r., więc krajowe prawo powinno to jasno uwzględnić.

Jeśli jesteś studentem lub doktorantem z Ukrainy i dziś dostajesz stypendium socjalne, zapomogę albo masz automatyczne ubezpieczenie zdrowotne dzięki specustawie - po jej wygaszeniu możesz to stracić, bo projekt nie gwarantuje kontynuacji tych świadczeń. W praktyce mogłoby to oznaczać konieczność opłacania ubezpieczenia zdrowotnego na własną rękę, tak jak robią to inni cudzoziemcy spoza Ukrainy.

Jeśli pracujesz na polskiej uczelni jako naukowiec lub wykładowca z Ukrainy, a twoje zatrudnienie jest częścią projektu badawczego finansowanego ze środków zewnętrznych - niejasne zasady na okres przejściowy mogą chwilowo postawić pod znakiem zapytania legalność twojego pobytu i pracy, co grozi przerwami w realizacji projektu.

Jeśli jesteś naukowcem wyjeżdżającym na konferencję lub staż za granicę na dłużej niż 30 dni, obecne zasady oznaczają utratę ochrony czasowej po tym okresie - KRASP chce to zmienić, ale na razie przepis wciąż tak działa.

W dostarczonym materiale znajduje się wyłącznie opinia KRASP - nie dołączono do niej stanowisk innych instytucji, takich jak Prokurator Generalny, Biuro Analiz Sejmowych, Narodowy Bank Polski czy Sąd Najwyższy. Sama KRASP nie odrzuca projektu - rozumie potrzebę porządkowania przepisów i zrównania praw cudzoziemców, ale zgłasza poważne zastrzeżenia dotyczące braku zasad na okres przejściowy, niepewności co do stypendiów i ubezpieczenia zdrowotnego studentów oraz ryzyka dla ciągłości zatrudnienia naukowców z Ukrainy. Rektorzy deklarują gotowość do dalszej współpracy nad rozwiązaniami.

Ta opinia nie zawiera własnej Oceny Skutków Regulacji (OSR) - to głos doradczy, a nie dokument liczący koszty. Z jej treści wynika jednak, że jeśli rząd nie doda zasad na okres przejściowy, studenci i doktoranci z Ukrainy mogą stracić dostęp do stypendiów socjalnych, zapomóg i automatycznego ubezpieczenia zdrowotnego, którymi objęła ich specustawa. Uczelnie i instytuty naukowe musiałyby też mierzyć się z ryzykiem przerw w zatrudnieniu pracowników z Ukrainy zaangażowanych w projekty badawcze finansowane z zewnątrz, co groziłoby realnymi konsekwencjami organizacyjnymi i finansowymi dla tych projektów.

KRASP nie sprzeciwia się samej idei porządkowania przepisów, ale krytykuje brak gwarancji dla studentów i pracowników uczelni - to spór o to, czy państwo powinno zapewnić okres przejściowy, zanim odbierze dotychczasowe uprawnienia, czy wystarczy samo przejście na zasady ogólne dla cudzoziemców. Rektorzy ostrzegają, że bez takich gwarancji część studentów może zrezygnować z nauki, a uczelnie mogą stracić część kadry naukowej.