Sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz ustawy - Kodeks wyborczy.

Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka rekomenduje przyjęcie rządowego projektu ustawy, który przywraca sędziom prawo do samodzielnego wybierania swoich 15 przedstawicieli w Krajowej Radzie Sądownictwa (KRS) - organie decydującym o tym, kto zostaje sędzią w Polsce. Od 2018 roku tych miejsc nie obsadzali sami sędziowie, lecz Sejm, co Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu uznał za naruszenie prawa do rzetelnego sądu. Projekt bezpośrednio wykonuje wyrok tego Trybunału z 23 listopada 2023 roku w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce.

Komisja rekomenduje przyjęcie projektu. Najważniejsze zmiany, które projekt wprowadza:

• Dziś → po zmianie: Sędziowskich członków KRS wybiera Sejm → sędziowie wybierają ich sami, w bezpośrednich, tajnych wyborach organizowanych przez Państwową Komisję Wyborczą (PKW).
• Kto może startować: Kandydować może sędzia z co najmniej 10-letnim doświadczeniem, w tym 5 lat na aktualnie zajmowanym stanowisku. Osoby dotychczas wybrane do KRS przez Sejm nie mogą kandydować w pierwszych wyborach przeprowadzanych na podstawie nowych zasad.
• Kto zgłasza kandydatów: Kandydaturę może wystawić grupa co najmniej 100 sędziów albo samorząd adwokatów, radców prawnych lub notariuszy - nie politycy.
• Jawność procesu: Przed wyborami odbywa się publiczne wysłuchanie kandydatów, transmitowane i nagrywane. Każdy obywatel może zgłosić chęć zadania pytań kandydatom.
• Nowy organ doradczy: Przy KRS powstaje Rada Społeczna z przedstawicielami adwokatów, notariuszy, komorników, naukowców, prokuratorów i organizacji pozarządowych - opiniuje kandydatury na sędziów.

Projekt złożył rząd. Motywacja jest wprost wskazana w ustawie: wykonanie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z listopada 2023 roku, który stwierdził, że obecny system wyboru sędziów do KRS przez Sejm narusza prawo do rzetelnego sądu.

Zmiana dotyczy bezpośrednio sędziów, a pośrednio każdego, kto kiedykolwiek trafi do sądu - bo KRS decyduje o tym, kto zostaje sędzią orzekającym w sprawach cywilnych, karnych i każdych innych.

Jeśli jesteś sędzią z co najmniej 10-letnim stażem (w tym 5 lat na obecnym stanowisku), odzyskujesz prawo startu w wyborach do KRS i prawo głosowania na jej członków - czego nie miałeś od 2018 roku. Jeśli zostaniesz wybrany, tracisz pełnione funkcje w sądownictwie (np. stanowisko wiceprezesa sądu) i nie możesz w czasie kadencji ubiegać się o inne stanowiska sędziowskie.

Jeśli jesteś zwykłym obywatelem, ważna jest zmiana systemowa: sędziów do KRS przestają wybierać politycy w Sejmie, a zaczyna to robić samo środowisko sędziowskie. Projekt zakłada też, że każdy chętny może przyjść na publiczne wysłuchanie kandydatów i zadać im pytania. Projekt nie zawiera szacunków, ilu sędziów obejmą nowe zasady.

Treść druku nie zawiera dołączonych opinii zewnętrznych instytucji - nie ma stanowiska Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego ani żadnej innej instytucji konsultacyjnej. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka rekomenduje przyjęcie projektu.

Ustawa wchodzi w życie 14 dni po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. W ciągu 21 dni od tego dnia Państwowa Komisja Wyborcza musi zarządzić pierwsze wybory do KRS na nowych zasadach, a same wybory muszą odbyć się nie później niż 3 miesiące od zarządzenia.

Dla sędziów: Odzyskują prawo głosowania i kandydowania do KRS. Sędzia wybrany do Rady automatycznie traci pełnione funkcje kierownicze w sądownictwie i nie może przez całą kadencję ubiegać się o nowe stanowiska sędziowskie.

Dla obecnych członków KRS wybranych przez Sejm: Ich kadencja kończy się z chwilą rozpoczęcia kadencji nowo wybranych przez sędziów. Nie mogą też startować w pierwszych wyborach organizowanych na podstawie nowych zasad.

Dla Państwowej Komisji Wyborczej: Otrzymuje nowe, stałe zadania: organizacja wyborów sędziowskich, weryfikacja kandydatów, obsługa protestów wyborczych i ogłaszanie wyników.

Dla obywateli i środowisk prawniczych: Naczelna Rada Adwokacka, samorząd radców prawnych i notariuszy zyskują prawo zgłaszania kandydatów do KRS oraz udział w nowej Radzie Społecznej, która opiniuje kandydatury sędziowskie. Projekt nie zawiera Oceny Skutków Regulacji z konkretnymi szacunkami kosztów wdrożenia.

Projekt rządowy (X kadencja Sejmu) przeszedł przez Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka, która sporządziła sprawozdanie z rekomendacją przyjęcia. Dokument jest na etapie przed kolejnym czytaniem plenarnym w Sejmie.

Projekt jest politycznie sporny, choć treść samego druku tego wprost nie dokumentuje. Zmiana sposobu obsadzania KRS to jeden z centralnych punktów wieloletniego sporu o niezależność sądownictwa w Polsce. Poprzedni rząd wprowadził w 2018 roku system wyboru przez Sejm, argumentując, że wzmacnia demokratyczną kontrolę nad wymiarem sprawiedliwości - krytycy tamtej reformy odpowiadali, że upolityczniła nominacje sędziowskie i doprowadziła do wyroku Trybunału w Strasburgu. Obecna koalicja rządząca uznaje przywrócenie wyborów przez sędziów za warunek naprawy wymiaru sprawiedliwości i odblokowania unijnych funduszy.