Do druku nr 2198 - opinia OPOS

Zmiana dotyczy przede wszystkim mieszkańców gmin, na których terenie leżą parki krajobrazowe lub obszary chronionego krajobrazu. To właśnie te samorządy — często borykające się z ograniczeniami w budownictwie, turystyce i działalności gospodarczej nałożonymi przez ochronę przyrody — dostaną mniej pieniędzy z tytułu tych ograniczeń. Środki z puli ekologicznej trafiają do gminnego budżetu i finansują m.in. drogi lokalne, szkoły i wodociągi.

Jeśli mieszkasz w gminie z parkiem krajobrazowym — twój samorząd prawdopodobnie straci część dotychczasowych środków. Symulacja dla województwa wielkopolskiego pokazuje konkretny obraz: 45 gmin zyska, 61 straci, 117 nie odczuje różnicy. Łączny bilans dla tego jednego regionu to minus 830 tys. zł rocznie.

Jeśli mieszkasz w gminie sąsiadującej z parkiem narodowym — twój samorząd zyska, bo wagi dla parków narodowych rosną. Różnica jest jednak asymetryczna w czasie: gminy tracące nie mają gwarancji rekompensaty po 2026 r., gdy tymczasowa rezerwa 40 mln zł wygasa, a cięcie wag pozostaje na stałe.

Niniejszy dokument sam jest opinią ekspercką — złożoną przez OPOS w toku prac nad projektem. OPOS opiera swoją analizę na symulacji finansowej przygotowanej przez Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego, która wykazała netto ujemny efekt dla samorządów objętych ochroną przyrody (łącznie minus 830 tys. zł dla gmin wielkopolskich). Poza tą symulacją do druku nie dołączono innych opinii zewnętrznych instytucji — w szczególności brak stanowisk Prokuratury Generalnej, Sądu Najwyższego, Biura Analiz Sejmowych ani Narodowego Banku Polskiego. OPOS sygnalizuje ponadto, że projekt nie zawiera pełnej oceny skutków regulacji pokazującej liczbę zyskujących i tracących samorządów w skali całego kraju — i formułuje to jako jeden z kluczowych postulatów.

Projekt nie zawiera pełnej oceny skutków finansowych — OPOS wprost domaga się jej przygotowania. Na podstawie opinii i dołączonej symulacji można wskazać następujące skutki:

Gminy z parkami krajobrazowymi i obszarami chronionego krajobrazu stracą część dotychczasowych środków ekologicznych. OPOS szacuje, że łączne zmniejszenie puli ekologicznej w skali kraju wyniesie ok. 95 mln zł rocznie. Cięcie jest trwałe — zmiana wag nie ma daty ważności.

Gminy z parkami narodowymi i rezerwatami przyrody zyskają więcej środków dzięki wyższym wagom. To stosunkowo niewielka liczba samorządów, ale zyski mogą być odczuwalne dla konkretnych gmin.

Tymczasowa rezerwa 40 mln zł na lata 2025–2026 łagodzi skutki krótkoterminowo, lecz nie rekompensuje trwałej zmiany systemu. Po jej wygaśnięciu pełny ciężar cięć wag spadnie na samorządy z parkami krajobrazowymi.

OPOS wskazuje też na ryzyko pośrednie: osłabienie finansowej zachęty może zniechęcić samorządy do tworzenia nowych parków krajobrazowych — w ostatnich latach nie powstał żaden z 14 planowanych parków, co pokazuje, jak wrażliwy politycznie jest ten proces. Projekt pozostaje też w ocenie OPOS w sprzeczności z Europejską Konwencją Krajobrazową z Florencji (2000 r.), zobowiązującą Polskę do aktywnej polityki ochrony krajobrazu.

Projekt ustawy z 8 stycznia 2026 r. zmienia ustawę o dochodach jednostek samorządu terytorialnego uchwaloną w październiku 2024 r. Opinia OPOS wpłynęła do Sejmu jako stanowisko strony samorządowej w trakcie konsultacji projektu przed jego rozpatrzeniem przez komisje.

Projekt budzi realny spór między dwiema grupami samorządów. Gminy z parkami narodowymi i rezerwatami zyskują na reformie — ich rekompensaty rosną. Gminy z parkami krajobrazowymi i obszarami chronionego krajobrazu — zwykle bardziej liczne i często zamieszkałe przez duże społeczności — tracą. OPOS zarzuca autorom projektu naruszenie zasady proporcjonalności oraz zasady adekwatności dochodów samorządów do zakresu ich obowiązków wynikającej z Konstytucji RP. Dodatkowym punktem spornym jest zdaniem OPOS niespójność z Europejską Konwencją Krajobrazową, która zobowiązuje Polskę do aktywnego wspierania gmin realizujących cele ochrony krajobrazu — a obniżenie finansowych wag działa w odwrotnym kierunku.