Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego.

Posłowie proponują zmiany w sposobie wyliczania finansowego wsparcia dla gmin i samorządów, które na swoim terenie mają parki narodowe, rezerwaty przyrody lub parki krajobrazowe. Dziś system traktuje takie gminy jako „pozornie bogate" - niska liczba mieszkańców (wynikająca z zakazu zabudowy) sztucznie zawyża wskaźnik ich zamożności, przez co dostają mniej pieniędzy z budżetu państwa, choć mają identyczne potrzeby jak inne gminy: prowadzą szkoły, budują drogi, utrzymują wodociągi. Projekt zmienia formułę wyliczania tzw. potrzeb ekologicznych - części wypłacanej przez państwo subwencji ogólnej - tak żeby gminy z parkami dostawały godniejszą rekompensatę za ochronę przyrody w imieniu całego społeczeństwa.

• Wzrasta przelicznik dla parków narodowych przy wyliczaniu subwencji ekologicznej - dziś 2,0, po zmianie 2,4 - gminy z parkami narodowymi dostaną więcej z budżetu.
• Wzrasta przelicznik dla rezerwatów przyrody - dziś 1,0, po zmianie 1,6.
• Parki krajobrazowe tracą na dofinansowaniu: przelicznik dla obszarów z co najmniej pięcioma zakazami spada z 0,3 do 0,25, a kategoria obszarów z zaledwie jednym zakazem (przelicznik 0,1) znika całkowicie.
• Gminy, gdzie park narodowy zajmuje ponad 100 ha, nie będą już traciły części subwencji przez mechanizm korekty zamożności - dostaną pełną kwotę z tytułu potrzeb ekologicznych.
• Specjalna rezerwa 40 milionów złotych (dla gmin, gdzie park narodowy zajmuje ponad 20% powierzchni lub ponad 2000 ha) zostaje przedłużona na 2026 rok, z obowiązkiem wypłaty do końca drugiego kwartału roku.

Projekt złożyli posłowie, których reprezentantem jest poseł Bartosz Romowicz. Motywacją jest naprawienie niesprawiedliwości: gminy z parkami narodowymi są traktowane jako bogate, choć w praktyce nie mogą swobodnie się rozwijać i zarabiać.

Zmiany dotkną przede wszystkim mieszkańców gmin leżących w pobliżu parków narodowych i rezerwatów przyrody - w okolicach Tatr, Białowieży, Pienin, Bieszczad i dziesiątek innych chronionych obszarów w Polsce. Jeśli mieszkasz w takiej gminie, twój samorząd od 2027 roku dostanie wyższą subwencję od państwa, co w praktyce oznacza więcej pieniędzy na lokalne drogi, szkoły, wodociągi i kulturę - mimo że na terenie gminy nie wolno swobodnie budować ani rozwijać przemysłu.

Jeśli mieszkasz w gminie, gdzie jest tylko park krajobrazowy bez wielu ograniczeń, twoja gmina może dostać nieco mniej ze swojej subwencji niż dotychczas - to efekt przesunięcia środków w stronę obszarów z surowszą ochroną przyrody.

Dla mieszkańca dużego miasta zmiany są nieodczuwalne bezpośrednio - choć pośrednio finansuje on tę rekompensatę przez budżet państwa. Projekt szacuje, że łącznie zmiany są dla budżetu centralnego finansowo neutralne.

Do projektu nie dołączono opinii zewnętrznych instytucji ani konsultacji społecznych.

Projekt jest skonstruowany tak, by być neutralny finansowo dla budżetu państwa po 2026 roku. Zmiana przeliczników (wzrost dla parków narodowych i rezerwatów, spadek dla parków krajobrazowych) zmniejsza łączną wartość wypłacanych potrzeb ekologicznych o około 95 milionów złotych rocznie. Jednocześnie wyłączenie gmin z parkami narodowymi powyżej 100 ha z mechanizmu korekty zamożności zwiększa wydatki budżetu państwa o około 80 milionów złotych rocznie. Oba mechanizmy mają się wzajemnie bilansować.

W 2026 roku 40 milionów złotych z już zabezpieczonej rezerwy budżetowej trafi do gmin, gdzie park narodowy zajmuje ponad 20% powierzchni lub ponad 2000 ha. Zastrzeżono termin wypłaty do końca drugiego kwartału 2026 roku - dotychczas pieniądze trafiały dopiero w listopadzie lub grudniu, co uniemożliwiało ich wydatkowanie w danym roku.

Wygrywają: gminy z parkami narodowymi i rezerwatami przyrody, szczególnie te z parkiem powyżej 100 ha. Tracą: gminy z parkami krajobrazowymi o łagodniejszym reżimie ochronnym. Główne zmiany wchodzą w życie 1 stycznia 2027 roku; przedłużenie rezerwy na 2026 rok - w ciągu 14 dni od opublikowania ustawy.

Projekt poselski złożony przez posła Bartosza Romowicza i innych posłów. Rozszerza mechanizm specjalnej rezerwy, który funkcjonował już w 2025 roku i według uzasadnienia projektu został dobrze przyjęty przez środowisko samorządowe.