Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy.

Ten projekt zmienia zasady, na jakich prokurator może odmówić dopuszczenia do sprawy karnej prawnika (pełnomocnika) osoby, która nie jest formalnie stroną postępowania - na przykład świadka albo kogoś, czyje interesy są zagrożone, mimo że nie postawiono mu żadnych zarzutów. Dziś taką odmowę można zaskarżyć tylko do przełożonego tego samego prokuratora, czyli w ramach tej samej instytucji - bez udziału sądu. Rządowy projekt wprowadza możliwość odwołania się do sądu rejonowego, który będzie musiał rozpatrzeć sprawę szybko, bo w ciągu 7 dni. To odpowiedź na wieloletnie zarzuty Rzecznika Praw Obywatelskich i środowiska prawniczego, że obecne przepisy mogą naruszać konstytucyjne prawo do sądu.

• Powstaje nowe prawo do odwołania się do sądu od decyzji prokuratora, który odmówił dopuszczenia do sprawy prawnika osoby niebędącej stroną - dziś takie odwołanie trafia tylko do przełożonego tego samego prokuratora.
• Sąd rejonowy będzie musiał rozpatrzyć takie odwołanie szybko - najpóźniej w ciągu 7 dni od przekazania mu akt sprawy.
• Decyzja prokuratora o odmowie zacznie obowiązywać dopiero, gdy będzie prawomocna - do tego czasu prawnik będzie mógł uczestniczyć w czynnościach, chyba że sprawa nie cierpi zwłoki albo wymaga tego ważny interes śledztwa, np. ochrona tajnych dokumentów.
• Taka sama zmiana trafia do przepisów o sprawach karnych skarbowych (np. przemyt, oszustwa podatkowe), gdzie rolę prokuratora pełni finansowy organ postępowania.
• Sprawy już rozpoczęte - odwołania złożone przed wejściem w życie zmian - zostaną zakończone według dotychczasowych zasad.

Projekt złożył rząd. Powodem jest wieloletnia krytyka Rzecznika Praw Obywatelskich i środowiska adwokackiego, według której brak kontroli sądowej nad decyzją prokuratora może naruszać konstytucyjne prawo do sądu.

Ta zmiana dotyczy niewielkiej, ale ważnej grupy ludzi - tych, którzy formalnie nie są stroną w sprawie karnej, ale mają w niej swój interes. Przykład: jesteś świadkiem przesłuchiwanym przez prokuraturę i chcesz, żeby przy przesłuchaniu był twój prawnik, bo sprawa dotyczy też twojego majątku. Jeśli prokurator uzna, że prawnik nie jest ci potrzebny i odmówi mu udziału, dziś możesz się poskarżyć tylko do przełożonego tego samego prokuratora - w praktyce zostajesz bez realnej możliwości obrony swojego stanowiska. Po zmianie taką odmowę oceni niezależny sąd, i to szybko, bo w ciągu tygodnia. Drugi przykład: jeśli zostałeś zatrzymany albo w praktyce jesteś traktowany jak podejrzany, choć formalnie nie postawiono ci zarzutów, twój prawnik będzie mógł być obecny przy czynnościach aż do ostatecznego rozstrzygnięcia sądu - poza sytuacjami pilnymi albo gdy wymaga tego ochrona śledztwa. Z danych przywołanych w uzasadnieniu wynika, że prokuratorzy sięgają po taką odmowę rzadko - od kilku do kilkunastu razy rocznie w poszczególnych regionach kraju, podczas gdy rocznie do prokuratury wpływa ponad milion spraw karnych - więc realnie zmiana dotknie niewielu osób, ale dla nich będzie miała duże znaczenie.

Do tego projektu nie dołączono formalnych opinii instytucji zewnętrznych, takich jak Prokurator Generalny, Sąd Najwyższy czy Narodowy Bank Polski (NBP) - w trakcie obowiązkowej publikacji projektu w rządowym serwisie ustawodawczym żadna zainteresowana instytucja nie zgłosiła uwag. W uzasadnieniu rząd przywołuje jednak wcześniejsze stanowiska innych podmiotów: Rzecznik Praw Obywatelskich od 2014 r. wielokrotnie alarmował, że brak kontroli sądowej nad odmową prokuratora może naruszać konstytucyjne prawo do sądu, a Naczelna Rada Adwokacka w 2025 r. domagała się czegoś więcej niż ta poprawka - całkowitego zniesienia uprawnienia prokuratora do takiej odmowy. Rząd wybrał rozwiązanie pośrednie: zachował uprawnienie prokuratora, ale dodał kontrolę sądu.

Projekt nie zawiera osobnej Oceny Skutków Regulacji (OSR) z wyliczonymi kosztami - uzasadnienie nie podaje żadnej kwoty, jaką miałaby kosztować ta zmiana, ani ile spraw rocznie trafi do sądów. Z przywołanych w uzasadnieniu danych Prokuratury Krajowej wynika tylko, że w ostatnich dwóch latach z możliwości odmowy prawnika korzystano rzadko - od 2 do 18 razy w poszczególnych regionach kraju - więc dodatkowe obciążenie sądów rejonowych powinno być niewielkie. Dla osób, których to dotyczy, konsekwencją jest dodatkowa, realna droga odwoławcza do niezależnego sądu zamiast odwołania w ramach tej samej prokuratury. Sprawy rozpoczęte przed wejściem w życie zmian - już złożone odwołania i dokonane czynności - zostaną zakończone według dotychczasowych zasad, więc nikt nie straci praw nabytych wcześniej. Ustawa wchodzi w życie 14 dni po ogłoszeniu, a z dostępnych danych wynika, że proces legislacyjny został już zakończony - pod tym samym tytułem w Dzienniku Ustaw figuruje ustawa z 11 czerwca 2026 r.

Rządowy projekt zmiany dwóch kodeksów, odpowiadający na wieloletnie zarzuty niezgodności przepisów z prawem do sądu. Proces legislacyjny jest już zakończony - ustawa o tej samej treści została podpisana 11 czerwca 2026 r.

To nie jest głośny spór polityczny, ale widać realną różnicę zdań co do skali zmiany. Naczelna Rada Adwokacka i część prawników chcieli pójść dalej i całkowicie znieść uprawnienie prokuratora do odmawiania udziału prawnika - ich zdaniem to jedyny sposób na pełne zabezpieczenie prawa do obrony. Rząd wybrał łagodniejsze rozwiązanie: zostawił prokuratorowi to uprawnienie, ale dodał możliwość odwołania się do sądu, argumentując, że w aktach śledztwa mogą znajdować się tajne dokumenty, do których dostęp trzeba ograniczać.