Do druku nr 2411 - opinia RPO

To pismo to oficjalna opinia Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) o rządowym projekcie zmiany kilku ustaw, który ma wzmocnić kontrolę sądu nad podsłuchami i innymi tajnymi działaniami policji oraz służb specjalnych, czyli tzw. kontrolą operacyjną. RPO ocenia, że kierunek zmian - większa rola sądu i prokuratora w nadzorze nad podsłuchami - jest słuszny, ale ostrzega, że bez zmian organizacyjnych w sądach nowe uprawnienia mogą pozostać martwym przepisem, z którego nikt nie będzie w praktyce korzystał.

• Sąd będzie mógł zażądać informacji o podsłuchu w trakcie jego trwania i dostanie dostęp do wyników kontroli, nawet gdy nie znaleziono dowodów przestępstwa.
• Sąd zyska wprost zapisane prawo przerwania podsłuchu w dowolnym momencie, a nie dopiero po jego zakończeniu.
• Sąd i prokurator będą musieli pisemnie uzasadniać decyzje w sprawie podsłuchów - dziś w praktyce czasem wystarcza sama pieczątka.
• Prokurator dostanie jasno zapisane prawo do zaskarżania decyzji sądu dotyczących podsłuchów.
• Zniknie prawo Inspektora Nadzoru Wewnętrznego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji do zarządzania podsłuchami i tzw. zakupu kontrolowanego.

Opinię napisał Stanisław Trociuk, Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO), z własnej inicjatywy - dla komisji sejmowych rozpoczynających prace nad projektem. Sam projekt ustawy złożył rząd.

Ta zmiana nie dotyczy codziennych spraw większości obywateli, ale ma znaczenie dla każdego, kto mógłby stać się obiektem tajnej inwigilacji ze strony policji lub służb specjalnych - teoretycznie każdego, wobec kogo pojawi się podejrzenie poważnego przestępstwa. Jeśli jesteś osobą, wobec której zarządzono podsłuch, po zmianach sąd będzie miał więcej narzędzi, by sprawdzić, czy podsłuch nie trwa dłużej niż potrzeba, i będzie musiał uzasadnić swoją decyzję na piśmie. Jeśli wykonujesz zawód objęty tajemnicą zawodową - jesteś na przykład dziennikarzem, adwokatem lub radcą prawnym - zmiana wprowadza konkretne terminy niszczenia nagrań, które nie powinny być wykorzystywane w sprawie. RPO zwraca jednak uwagę, że w praktyce sąd może nie mieć czasu ani warunków organizacyjnych, by z nowych uprawnień faktycznie korzystać, więc realna ochrona prywatności może wypaść słabiej, niż wynika to z samego brzmienia przepisów.

To pismo samo w sobie jest opinią - stanowiskiem Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO), sporządzonym przez zastępcę RPO Stanisława Trociuka. RPO ocenia kierunek zmian pozytywnie, ale zgłasza liczne zastrzeżenia co do tego, czy nowe uprawnienia sądu da się w praktyce wykorzystać. RPO wspomina też, że na wcześniejszym etapie rządowych prac nad projektem swoje uwagi zgłaszało Ministerstwo Sprawiedliwości - proponowało wprowadzenie sześciomiesięcznego terminu na przekazanie prokuratorowi materiałów z podsłuchu, jednak projektodawcy tej propozycji nie uwzględnili. Do projektu nie przeprowadzono konsultacji społecznych z zewnętrznymi instytucjami ani organizacjami.

To pismo nie zawiera własnych wyliczeń kosztów - to opinia prawna, nie ocena skutków regulacji. RPO ostrzega jednak, że nowe uprawnienia sądu będą w praktyce bezużyteczne bez wzmocnienia kadrowego Sądu Okręgowego w Warszawie, do którego trafia większość wniosków o podsłuchy - średnio około 20 dziennie, rozpatrywanych w ciągu jednego dnia dyżuru. Jeśli sądy nie dostaną dodatkowych sędziów i lepszej organizacji pracy, kontrola nad podsłuchami może pozostać głównie na papierze. Dla policji i służb specjalnych zmiana oznacza dodatkowe obowiązki: pisemne uzasadnianie wniosków i decyzji, informowanie sądu o wynikach kontroli oraz o niszczeniu zbędnych materiałów w określonym terminie. Inspektor Nadzoru Wewnętrznego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji straci prawo do zarządzania podsłuchów, co RPO ocenia jako dostosowanie przepisów do praktyki, bo i tak z tego prawa nie korzystał.

Opinię przygotowano przed pierwszym czytaniem projektu w Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (kwiecień 2026 r.). Projekt to inicjatywa rządu, złożona bez konsultacji społecznych z podmiotami zewnętrznymi.