Sprawozdanie Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw dotyczących statusu osoby najbliższej w związku i umowy o wspólnym pożyciu o rządowym projekcie ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu.

Ten dokument to końcowe sprawozdanie specjalnej Komisji Nadzwyczajnej, która pracowała w Sejmie nad rządowym projektem ustawy dającym parom żyjącym razem bez ślubu nowy sposób prawnego uregulowania swojego związku. Komisja rekomenduje przyjęcie ustawy w przedstawionym kształcie. Projekt wprowadza zupełnie nową umowę - zawieraną u notariusza, a nie w urzędzie stanu cywilnego jak przy ślubie - dzięki której dwie dorosłe osoby, niezależnie od płci, mogą uzyskać wobec siebie status osoby najbliższej w związku.

• Powstaje nowa umowa cywilna - umowa o wspólnym pożyciu - podpisywana osobiście przed notariuszem przez dwie pełnoletnie osoby, niezależnie od płci, o ile żadna z nich nie jest już w małżeństwie ani w innej takiej umowie.
• Strony umowy uzyskują status osoby najbliższej w związku i zobowiązują się do wzajemnego szacunku, lojalności, pomocy oraz wspólnego gospodarowania.
• Domyślnie strony mają osobne majątki (rozdzielność majątkowa), ale w umowie mogą wybrać wspólny majątek albo rozliczenie dorobku na wypadek rozstania.
• Można dołączyć do umowy testamenty obu stron oraz ograniczyć zachowek należny innym spadkobiercom.
• Za samą rejestrację umowy notariusz pobiera opłatę 100 zł na rzecz gminy; koszt sporządzenia samego aktu notarialnego jest dodatkowy.

Projekt zgłosił rząd (Rada Ministrów). Ten dokument to sprawozdanie powołanej w Sejmie Komisji Nadzwyczajnej, która rozpatrzyła projekt i rekomenduje jego przyjęcie w przedstawionym brzmieniu.

Jeśli mieszkasz z partnerem lub partnerką bez ślubu - także jeśli jesteście parą jednopłciową, która dziś w Polsce nie może zawrzeć żadnego formalnego związku - ustawa daje wam możliwość podpisania umowy u notariusza. Dzięki niej łatwiej potwierdzicie w szpitalu czy urzędzie, że jesteście dla siebie osobami najbliższymi, i zyskujecie zwolnienie z podatku od darowizn i spadków między sobą. Nie dostajecie jednak automatycznego prawa do dziedziczenia po sobie - bez testamentu majątek trafi do rodziny, nie do partnera. Jeśli jesteś notariuszem, zyskujesz nowy rodzaj czynności do obsługi; jeśli pracujesz w urzędzie stanu cywilnego - będziesz przyjmować zawiadomienia o takich umowach.

W toku prac nad tym projektem swoje stanowiska przedstawiło kilka instytucji. Krajowa Rada Sądownictwa oceniła projekt negatywnie, uznając, że nowa umowa w praktyce kopiuje formułę małżeństwa, a jej wprowadzenie zwykłą ustawą narusza Konstytucję RP, która chroni małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Krajowa Reprezentacja Doktorantów również oceniła projekt krytycznie, ostrzegając przed ryzykiem, że łatwa do zawarcia i rozwiązania umowa posłuży do unikania podatków. Krajowa Izba Radców Prawnych uznała projekt za krok naprzód, ale niewystarczający - skrytykowała wybór notariusza zamiast urzędnika stanu cywilnego oraz brak regulacji dotyczących dzieci partnerów, doceniając jednocześnie objęcie stron umowy ubezpieczeniem zdrowotnym i prawem do dziedziczenia. Amnesty International oceniła rozwiązanie jako zbyt wąskie wobec wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), które zobowiązują Polskę do prawnego uznania związków osób tej samej płci.

Ten dokument zawiera samą treść ustawy rekomendowanej przez komisję - nie ma w nim liczb ani kosztów wdrożenia. Z treści przepisów wynika jednak, że gminy zyskają nowe wpływy z opłaty 100 zł za każdą zarejestrowaną umowę, a urzędy stanu cywilnego będą musiały prowadzić nowy rejestr osób najbliższych i obsługiwać zawiadomienia od notariuszy. Sądy zajmą się nowym rodzajem spraw - o unieważnienie umowy, jej rozwiązanie albo ustalenie, że w ogóle nie istnieje. Strony umowy zyskają zwolnienie z podatku od spadków i darowizn między sobą, co oznacza mniejsze wpływy podatkowe od tej grupy osób.

Dokument to sprawozdanie Komisji Nadzwyczajnej powołanej specjalnie do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o statusie osoby najbliższej w związku, przygotowane pod koniec maja 2026 r. Od tego czasu ustawa przeszła dalsze etapy - Sejm i Senat już ją uchwaliły, a obecnie czeka na podpis Prezydenta.

Największy spór dotyczy tego, czy nowa umowa to w praktyce „małżeństwo bez ślubu”. Krajowa Rada Sądownictwa i część krytyków uważają, że Konstytucja RP chroni wyłącznie małżeństwo kobiety i mężczyzny, a stworzenie podobnej instytucji zwykłą ustawą wymagałoby zmiany konstytucji. Z drugiej strony organizacje broniące praw osób LGBT+, jak Amnesty International, twierdzą, że rozwiązanie jest zbyt wąskie i nie realizuje w pełni wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, bo nie daje automatycznego prawa do dziedziczenia ani żadnych praw wobec dzieci partnera.