Do druku nr 2649 - ocena skutków regulacji

To opinia ekspertów Kancelarii Sejmu, którzy ocenili skutki projektu zmiany ustawy o samorządzie gminnym zgłoszonego przez posłów. Projekt ma rozwiązać konkretny problem: dziś żaden przepis ustawowy nie zabrania osobie prawomocnie skazanej za umyślne przestępstwo zasiadania w organach sołectw, osiedli i dzielnic - czyli bycia sołtysem, członkiem rady sołeckiej, rady osiedla albo zarządu osiedla. Autorzy projektu chcą to zmienić, wprowadzając wymóg posiadania prawa kandydowania do rady gminy oraz jasny ustawowy katalog powodów, dla których taki mandat miałby wygasać. Eksperci Sejmu w tej opinii chwalą kierunek zmian, ale wskazują poważne braki w samych przepisach.

• Dziś nie ma ustawowych warunków, kto może kandydować na sołtysa, do rady sołeckiej czy rady osiedla - po zmianie kandydować będzie mógł tylko ten, kto ma też prawo kandydować do rady gminy, czyli między innymi nie może być prawomocnie skazany na więzienie za umyślne przestępstwo ani ubezwłasnowolniony.
• Dziś o tym, kiedy sołtys albo radny osiedla traci funkcję, decydują lokalne statuty gmin - po zmianie ustawa sama wymieni te powody: śmierć, rezygnację, prawomocny wyrok pozbawiający praw publicznych, ubezwłasnowolnienie, utratę prawa głosowania w gminie oraz skazanie za umyślne przestępstwo ścigane z urzędu lub umyślne przestępstwo skarbowe.
• Nowość: to rada gminy, w drodze uchwały podjętej w ciągu miesiąca od zdarzenia, będzie oficjalnie stwierdzać wygaśnięcie mandatu, a osoba zainteresowana najpierw będzie mogła się wytłumaczyć.
• Nowość: tam gdzie nie wybiera się rady osiedla, członkowie rady dzielnicy albo zarządu osiedla mają być wybierani w głosowaniu tajnym i bezpośrednim przez stałych mieszkańców tego osiedla.
• Ustawa ma wejść w życie po 3 miesiącach od ogłoszenia, ale - jak zwraca uwagę ta opinia - projekt w ogóle nie mówi, co stanie się z osobami, które już dziś pełnią te funkcje, a nie spełniałyby nowych warunków.

Projekt zgłosili posłowie (przedstawicielem wnioskodawców jest poseł Dominik Jaśkowiec). Ich motywacja to wyeliminowanie sytuacji, w której osoby skazane za umyślne przestępstwa mogłyby pełnić funkcje publiczne w sołectwach, dzielnicach i osiedlach.

Jeśli mieszkasz na wsi w miejscowości, która ma sołectwo, ta sprawa dotyczy cię wprost - to ty wybierasz sołtysa i radę sołecką, a po zmianie masz mieć pewność, że nie zagłosujesz na osobę prawomocnie skazaną za umyślne przestępstwo. Jeśli sam chcesz kandydować na sołtysa, do rady sołeckiej albo do rady dzielnicy czy osiedla, musisz spełniać te same warunki co kandydat do rady gminy - czyli między innymi nie możesz mieć prawomocnego wyroku za umyślne przestępstwo ani być ubezwłasnowolniony. Jeśli już dziś pełnisz taką funkcję, a nie spełniasz nowych warunków, twoja sytuacja jest niejasna - ta opinia wprost mówi, że projekt nie rozstrzyga, czy stracisz mandat od razu po wejściu ustawy w życie, czy dokończysz kadencję. Jeśli pracujesz w urzędzie gminy albo jesteś wójtem, burmistrzem czy prezydentem miasta, przybędzie ci obowiązków - trzeba będzie sprawdzać spełnianie nowych warunków i przygotowywać uchwały o wygaśnięciu mandatu.

Ten dokument to właśnie opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu - i to ona zawiera najostrzejszą krytykę projektu: eksperci wskazują, że przepis o utracie mandatu jest szerszy i mniej precyzyjny niż przepis o prawie kandydowania, przez co osoba, która mogła legalnie wystartować w wyborach, może potem stracić mandat z powodów, które wcale nie przeszkodziłyby jej w kandydowaniu. Odrębnie powstały dwie opinie tego samego biura oceniające zgodność projektu z prawem Unii Europejskiej (z 28 maja 2026 r.) - są tu tylko wspomniane, bez przytoczenia ich treści. W konsultacjach społecznych wzięło udział zaledwie 7 osób - większość głosów popierała pomysł uporządkowania zasad wybieralności, ale pojawiły się też krytyczne uwagi, między innymi jedna rozbudowana ankieta zarzucająca autorom projektu niespójne przedstawienie kosztów regulacji.

Ta opinia zawiera pełną ocenę skutków regulacji (OSR) i wskazuje konkretne kwoty. Budżet państwa zyska rocznie od 0,6 do 1,2 mln zł z opłat za zaświadczenia o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego (KRK), o które częściej będą występować kandydaci chcący zwiększyć swoją wiarygodność. Jednocześnie gminy stracą rocznie od 8,5 do 9,5 mln zł - głównie na organizację obowiązkowego tajnego i bezpośredniego głosowania (6-7 mln zł rocznie), wybory uzupełniające po wygaśnięciu mandatów (ok. 2 mln zł rocznie) oraz obsługę administracyjną (ok. 0,5 mln zł rocznie). W sumie sektor finansów publicznych wyjdzie na tym rocznie od 7,3 do 8,9 mln zł na minusie. Sami autorzy projektu twierdzili, że ustawa nie spowoduje żadnych dodatkowych kosztów - ta opinia wprost nazywa to twierdzenie niespójnym z ich własnym zastrzeżeniem, że skutków nie da się precyzyjnie oszacować. Ustawa ma wejść w życie po 3 miesiącach od ogłoszenia, ale bez żadnych zasad przejściowych dla osób już pełniących funkcje.

To opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu z 30 czerwca 2026 r., sporządzona na wniosek Marszałka Sejmu w ramach standardowej procedury oceny poselskiego projektu ustawy. Wcześniej, 28 maja 2026 r., to samo biuro wydało dwie opinie o zgodności projektu z prawem Unii Europejskiej.

Sama ta opinia formułuje realny zarzut merytoryczny: przepisy o utracie mandatu są niespójne z przepisami o prawie kandydowania, więc część osób mogłaby stracić funkcję z powodów, które w ogóle nie przeszkodziłyby im w wyborze. Do tego dochodzi spór ujawniony w konsultacjach społecznych - część uczestników popierała projekt jako porządkujący zasady wybieralności, inni krytykowali brak przepisów przejściowych dla obecnych sołtysów i radnych oraz zarzucali autorom niespójne, "zrobione na oko" przedstawienie kosztów regulacji, mimo że jednocześnie twierdzili, iż projekt nie generuje żadnych dodatkowych kosztów.