Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym.

Ten projekt to poselska propozycja zmiany ustawy o samorządzie gminnym z 1990 roku. Problem, który rozwiązuje, dotyczy sołtysów oraz osób zasiadających w radach sołeckich, radach dzielnic i osiedli - dziś przepisy nie mówią wprost, że osoba prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo nie może pełnić takiej funkcji. Sądy administracyjne uznawały, że gminy same w swoich statutach nie mogą wprowadzać takiego zakazu, bo brakuje na to podstawy w ustawie. Projekt wpisuje tę podstawę wprost do ustawy i dokładnie określa, kiedy i w jaki sposób taki mandat wygasa.

• Kandydaci na sołtysa i do rady sołeckiej będą musieli mieć prawo kandydowania do rady gminy (czyli między innymi nie mogą mieć prawomocnego wyroku za umyślne przestępstwo) - dziś przepis tego wprost nie wymagał.
• Ten sam wymóg obejmie też członków rad dzielnic i osiedli oraz zarządów osiedli w miastach, gdzie nie wybiera się osobnej rady osiedla.
• Ustawa wprost wylicza, kiedy mandat sołtysa, radnego sołeckiego czy członka rady osiedla wygasa: śmierć, rezygnacja, utrata praw publicznych lub wyborczych z wyroku sądu, ograniczenie zdolności do czynności prawnych, utrata prawa wyborczego w gminie oraz prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo ścigane z urzędu lub umyślne przestępstwo skarbowe.
• O wygaśnięciu mandatu (poza przypadkiem śmierci) decyduje rada gminy w drodze decyzji podjętej w ciągu miesiąca od zaistnienia przyczyny, a osoba, której to dotyczy, ma prawo wcześniej złożyć wyjaśnienia.
• Po wygaśnięciu mandatu przeprowadza się wybory uzupełniające, według zasad określonych w statucie danej jednostki pomocniczej gminy.

Zmiana dotyczy przede wszystkim mieszkańców wsi i osiedli, którzy wybierają swojego sołtysa, radę sołecką albo radę osiedla czy dzielnicy - a to bardzo wiele osób, bo sołectwa i osiedla istnieją w niemal każdej gminie w Polsce. Jeśli jesteś mieszkańcem wsi i chcesz zostać sołtysem albo członkiem rady sołeckiej, po zmianie będziesz musiał spełniać te same warunki co kandydat do rady gminy - między innymi nie możesz mieć prawomocnego wyroku za umyślne przestępstwo. Jeśli już pełnisz taką funkcję i sąd skaże cię prawomocnie za umyślne przestępstwo, rada gminy będzie mogła zdecydować o wygaśnięciu twojego mandatu - ale wcześniej będziesz mógł się wytłumaczyć. Jeśli po prostu głosujesz w wyborach sołtysa, zyskujesz pewność, że wśród kandydatów nie znajdzie się osoba, która nie ma prawa zasiadać we władzach lokalnych z powodu wyroku sądu.

Dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji, więc nie ma w nim szacunków kosztów ani liczby osób, których zmiana dotyczy. Na podstawie treści projektu można powiedzieć tyle: gminy będą musiały sprawdzać, czy kandydaci na sołtysów i do rad sołeckich lub osiedlowych spełniają warunek niekaralności, a rady gmin dostaną nowy obowiązek - podejmowanie decyzji o wygaśnięciu mandatu i organizowanie wyborów uzupełniających, gdy zajdzie taka potrzeba. Zmiana ma wejść w życie po trzech miesiącach od ogłoszenia ustawy, więc gminy będą miały ten czas na przygotowanie się.