Do druku nr 2670 - opinia SN

Pismo Sądu Najwyższego to opinia prawna do senackiego projektu, który zmienia Kodeks wyborczy oraz ustawę o referendum lokalnym. Senat chce między innymi przesunąć granice okręgów wyborczych i liczbę posłów wybieranych w każdym z nich, a także cofnąć część zmian organizacyjnych w komisjach wyborczych wprowadzonych w 2018 roku. Sąd Najwyższy ocenia, czy te propozycje są zgodne z prawem i czy nie zagrażają stabilności zasad wyborczych tuż przed kolejnymi wyborami parlamentarnymi jesienią 2027 roku.

• Zmienia granice okręgów wyborczych i liczbę posłów wybieranych w każdym okręgu, dostosowując je do przesunięć ludności - na wniosek Państwowej Komisji Wyborczej z 2022 roku.
• Wprowadza nowe stanowisko sekretarza w okręgowej komisji wyborczej - funkcję tę pełniłby dyrektor lokalnej delegatury Krajowego Biura Wyborczego, z głosem doradczym.
• Obniża próg liczby mieszkańców, przy którym trzeba utworzyć stały obwód głosowania, z 400 000 do 300 000, a przy okazji zmniejsza liczbę komisarzy wyborczych i zmienia sposób ich powoływania.
• Znosi wypłacane dotąd diety dla mężów zaufania oraz podnosi wymagane kwalifikacje prawnicze członków i przewodniczących okręgowych komisji wyborczych.
• Wydłuża z 24 do 48 godzin czas na przekazanie wyników głosowania przez komisje obwodowe - po przekroczeniu tego terminu wybory w danym obwodzie uznaje się za nieważne.

Projekt złożył Senat - powołując się na wniosek Państwowej Komisji Wyborczej z 2022 r. o zmianę granic okręgów oraz na chęć usprawnienia pracy komisji wyborczych po ostatnich wyborach.

Jeśli mieszkasz w dużym mieście, Twój okręg wyborczy może zmienić granice, a liczba mandatów przypadających na Twój region - wzrosnąć albo spaść, zależnie od tego, ile osób faktycznie tam dziś mieszka. Jeśli głosujesz za granicą poza Unią Europejską, projekt przewiduje, że będziesz mógł okazać dowód osobisty zamiast paszportu, tak jak dziś robią to Polacy głosujący w krajach unijnych. Jeśli byłeś mężem zaufania podczas wyborów, stracisz prawo do diety za udział w pracach komisji. Jeśli planujesz zasiadać w komisji wyborczej, musisz liczyć się z wyższymi wymaganiami, na przykład wykształceniem prawniczym na poziomie adwokata, radcy prawnego lub notariusza.

Sąd Najwyższy w części popiera projekt - zgadza się na zmniejszenie obwodów głosowania i dostosowanie liczby posłów do zmian demograficznych oraz na zniesienie ograniczenia, które dziś każe Polakom głosującym poza Unią Europejską legitymować się wyłącznie paszportem. Krytycznie ocenia jednak termin wejścia w życie zmian - wskazuje, że wejdą one w życie tuż przed kolejnymi wyborami parlamentarnymi jesienią 2027 roku, co może naruszać zasadę stabilności prawa wyborczego wypracowaną przez Trybunał Konstytucyjny i Europejski Trybunał Praw Człowieka. Zwraca też uwagę, że uzasadnienie projektu mówi o nieprawidłowościach przy wyborach prezydenckich w 2025 roku, a same przepisy sięgają znacznie dalej niż te problemy. Do nowego stanowiska sekretarza komisji wyborczej Sąd Najwyższy podchodzi nieufnie, przypominając, że podobne rozwiązanie w innej ustawie odrzucił w kwietniu 2026 roku Prezydent RP, a wcześniej krytycznie oceniła je Unia Metropolii Polskich. Sąd Najwyższy podkreśla wreszcie, że obecnej wersji projektu nie skonsultowano z Państwową Komisją Wyborczą ani Krajowym Biurem Wyborczym.

Do tego pisma nie dołączono osobnej Oceny Skutków Regulacji (OSR) - to opinia prawna, nie sam projekt ustawy z wyliczeniami kosztów. Z treści dokumentu wynika jednak, że jeśli zmiany wejdą w życie w obecnym kształcie, zaczną obowiązywać przy najbliższych wyborach parlamentarnych - według oceny Sądu Najwyższego będzie to jesień 2027 roku. Gminy i komisje wyborcze będą musiały przygotować się do nowych granic okręgów i niższego progu tworzenia obwodów głosowania, co oznacza więcej lokali wyborczych w gęściej zaludnionych miejscach. Osoby chcące zasiadać w komisjach będą musiały spełnić wyższe wymagania kwalifikacyjne, a mężowie zaufania stracą wypłacane dotąd diety.

Projekt zgłosił Senat 21 maja 2026 r., do Sejmu trafił 11 czerwca 2026 r. i obecnie czeka na głosowanie. Sąd Najwyższy opiniował wcześniejszą wersję projektu w marcu 2026 r. - to pismo z 26 czerwca 2026 r. uzupełnia tamte uwagi o zmiany wprowadzone w toku dalszych prac Senatu.

Największy spór dotyczy terminu wejścia w życie zmian. Zwolennicy projektu argumentują, że trzeba naprawić problemy ujawnione przy wyborach prezydenckich w 2025 roku. Sąd Najwyższy odpowiada, że projekt idzie dużo dalej niż wynikałoby to z tych problemów, a zmiany w prawie wyborczym wprowadzane tuż przed kolejnymi wyborami mogą - zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka - podważać zaufanie obywateli do procesu wyborczego. Sporne jest też nowe stanowisko sekretarza komisji wyborczej - podobne rozwiązanie w innej ustawie w kwietniu 2026 roku odrzucił Prezydent RP, uznając je za mogące dublować obowiązki istniejących urzędników wyborczych.