Do druku nr 2670 - ocena skutków regulacji

Ten dokument to opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu na temat projektu ustawy zgłoszonego przez Senat, który zmienia zasady organizacji wyborów. Projekt ma odpowiedzieć na nieprawidłowości zgłaszane po wyborach prezydenckich w 2025 roku - między innymi problemy z wydawaniem kart do głosowania i przeliczaniem głosów - oraz uporządkować pracę komisji wyborczych i urzędników odpowiedzialnych za wybory. Opinia sprawdza, czy autorzy projektu dobrze policzyli koszty i skutki swoich propozycji, i wskazuje miejsca, które budzą wątpliwości prawne.

• Obwody głosowania będą mniejsze - maksymalnie 3000 mieszkańców zamiast obecnych 4000 (wyjątkowo do 4000, gdy uzasadniają to lokalne warunki), co ma skrócić kolejki przy urnach.
• Znika dieta dla mężów zaufania - osoby pilnujące uczciwości liczenia głosów mają robić to społecznie, bez wynagrodzenia, tak jak przed 2023 rokiem.
• Komisarzami wyborczymi (osoby nadzorujące wybory w terenie) będą mogli zostać tylko sędziowie, w tym sędziowie w stanie spoczynku do 70. roku życia - dziś wystarczy wykształcenie prawnicze; zniknie też zakaz ponownego powołania tej samej osoby.
• W komisjach okręgowych i rejonowych zasiądą wyłącznie adwokaci, radcowie prawni i notariusze - bez górnej granicy wieku, którą dziś ma większość członków tych komisji.
• Jeśli komisja obwodowa nie przekaże wyników głosowania w ciągu 48 godzin (wyjątkowo 72 godzin), głosowanie w tym obwodzie zostanie uznane za niebyłe - dziś taka zasada dotyczy tylko obwodów za granicą i na statkach.

Jeśli jesteś zwykłym wyborcą, w mniejszych obwodach powinieneś czekać w kolejce krócej, ale musisz też liczyć się z ryzykiem, że twój głos przepadnie, jeśli komisja w twoim obwodzie spóźni się z policzeniem i przekazaniem wyników - opinia BEOS sama nazywa to rozwiązanie najbardziej kontrowersyjnym w projekcie. Jeśli byłeś lub planujesz być mężem zaufania, stracisz prawo do diety - masz pilnować wyborów społecznie, bez wynagrodzenia. Jeśli jesteś sędzią po 65. roku życia, będziesz mógł zostać komisarzem wyborczym mimo przejścia w stan spoczynku, o ile nie skończyłeś 70 lat. Jeśli mieszkasz w okręgu wyborczym, którego liczba mieszkańców rośnie lub maleje, liczba posłów wybieranych w twoim okręgu ma być co roku uaktualniana przez Państwową Komisję Wyborczą, a nie zmieniana ustawą raz na kilka lat.

Ten dokument to opinia samego Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu (BEOS), które zgłasza własne zastrzeżenia: brakuje uzasadnienia, dlaczego to akurat Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) ma przejąć ustalanie liczby posłów w okręgach, gdy Państwowa Komisja Wyborcza (PKW) się spóźni, a zasada unieważniania głosowania po przekroczeniu 48 godzin budzi wątpliwości na tle Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Przywołana w opinii Państwowa Komisja Wyborcza popiera większość zmian i zgadza się na rolę NSA, ale sprzeciwia się powierzeniu tego zadania Sądowi Najwyższemu, bo ten rozpatruje protesty wyborcze i musiałby oceniać własne wcześniejsze ustalenia. W konsultacjach społecznych wzięło udział siedem osób - większość oceniła kierunek zmian pozytywnie, jedna osoba była przeciwna zmianom w prawie wyborczym.

Według Oceny Skutków Regulacji (OSR) projekt ma per saldo obniżyć wydatki budżetu państwa o około 4 do 20 mln zł rocznie, zależnie od tego, czy w danym roku odbędą się wybory z jedną czy z dwiema turami. Największą oszczędność - około 8,2 mln zł przy jednej turze i około 12 mln zł przy dwóch turach - ma dać zniesienie diety dla mężów zaufania. Mniejsza liczba komisarzy wyborczych może zaoszczędzić do 5,4 mln zł. Jednocześnie zmniejszenie obwodów głosowania oznacza więcej komisji do opłacenia, co podniesie wydatki o 0,4 do 1,7 mln zł, a powiększenie komisji za granicą - o ok. 0,3 mln zł. OSR nie przewiduje wpływu ustawy na gospodarkę, PKB, rynek pracy ani inflację. Więcej obowiązków administracyjnych czeka Państwową Komisję Wyborczą, komisarzy wyborczych oraz urzędy gmin, które będą musiały obsłużyć większą liczbę obwodów i komisji.

Sama opinia BEOS nazywa najbardziej kontrowersyjnym przepis, który unieważnia głosowanie w obwodzie, jeśli komisja spóźni się z wynikami o ponad 48 (wyjątkowo 72) godziny - może to pozbawić wyborców głosu z powodów, na które nie mają wpływu, i budzi wątpliwości na tle Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Sporna jest też rezygnacja z granicy wieku 70 lat dla członków komisji okręgowych i rejonowych, choć Państwowa Komisja Wyborcza postulowała jej utrzymanie, oraz przekazanie Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu nowego zadania bez wyjaśnienia przyczyn takiego wyboru.