Do druku nr 2745 - ocena skutków regulacji

Ten dokument to opinia, którą Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu przygotowało do poselskiego projektu zmiany przepisów o samorządzie gminnym i innych ustaw samorządowych. Sam projekt, którego dotyczy ta opinia, ma wprowadzić zakaz pełnienia funkcji wójta, członka zarządu powiatu i członka zarządu województwa przez osoby prawomocnie skazane za poważne przestępstwa, a także nałożyć na kandydatów w wyborach samorządowych obowiązek przedstawienia zaświadczenia z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) zamiast dotychczasowego oświadczenia o niekaralności. Autorzy tej opinii sprawdzają, czy posłowie wnoszący projekt prawidłowo ocenili jego skutki prawne, społeczne i finansowe, i wskazują, gdzie ta ocena jest niepełna lub się powiela z istniejącymi przepisami.

• Wójtem, członkiem zarządu powiatu i członkiem zarządu województwa nie będzie mogła zostać osoba prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo ścigane z urzędu lub umyślne przestępstwo skarbowe.
• Jeśli członek zarządu powiatu lub województwa zostanie prawomocnie skazany za takie przestępstwo już w trakcie pełnienia funkcji, rada powiatu albo sejmik województwa specjalną decyzją stwierdzi utratę przez niego tej funkcji.
• Kandydaci w wyborach do rad gmin, powiatów, sejmików oraz na wójta będą musieli - zamiast dotychczasowego pisemnego oświadczenia - dołączyć do zgłoszenia informację z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) potwierdzającą, że mają prawo kandydować.
• Zmiany mają wejść w życie 14 dni po ogłoszeniu ustawy, z osobnymi zasadami dla wyborów przedterminowych i uzupełniających przeprowadzanych w trakcie trwającej kadencji.
• Autorzy opinii zwracają uwagę, że przepis dotyczący wójta w praktyce powiela zasadę już obowiązującą w kodeksie wyborczym, więc realnie nic w tym zakresie nie zmienia.

Projekt, którego dotyczy ta opinia, złożyła grupa posłów - jako przedstawicieli wnioskodawców wskazano poseł Wiolettę Kułpę i posła Łukasza Schreibera. Samą opinię, obowiązkową przy tego typu projektach, przygotowało Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, niezależne od wnioskodawców.

Ta zmiana dotyczy przede wszystkim osób, które chcą kandydować w wyborach samorządowych. W wyborach w 2024 r. o mandaty radnych ubiegało się 183 156 osób, a o funkcję wójta, burmistrza lub prezydenta miasta - 6 729 osób, czyli łącznie blisko 190 000 kandydatów. Wszystkich ich obejmie nowy obowiązek.

Jeśli planujesz kandydować do rady gminy, powiatu, sejmiku województwa albo na wójta, będziesz musiał samodzielnie wystąpić o zaświadczenie z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) i dołączyć je do zgłoszenia - zamiast, jak dotąd, po prostu podpisać oświadczenie, że masz prawo kandydować. Jeśli jesteś już radnym, członkiem zarządu powiatu lub zarządu województwa i zostaniesz prawomocnie skazany za poważne przestępstwo, twoja funkcja zostanie odebrana specjalną decyzją rady lub sejmiku, bez czekania na koniec kadencji.

Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji, autor tej opinii, w dużej mierze zgadza się z twórcami projektu, że nie wywoła on skutków gospodarczych ani istotnych kosztów dla budżetu, ale wskazuje lukę w ich wyliczeniach - pominięto dodatkowe wpływy do budżetu państwa z opłat za wydanie zaświadczeń z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) oraz ryzyko związane z obsłużeniem skokowo większej liczby wniosków przez Biuro Informacyjne KRK tuż przed wyborami. To samo biuro przygotowało wcześniej, 19 czerwca 2026 r., dwie odrębne opinie do tego projektu - o zgodności z prawem Unii Europejskiej oraz o tym, czy projekt wykonuje prawo unijne - w obu przypadkach nie zgłoszono zastrzeżeń. W konsultacjach społecznych projektu wzięło udział 8 osób, w większości popierających proponowane rozwiązania; pojawiła się też sugestia, by zakazem kandydowania objąć również osoby mocno zadłużone, co miałoby ograniczać ryzyko korupcji w samorządach - tej propozycji jednak nie uwzględniono w projekcie.

Projekt formalnie nie ma kosztować budżetu państwa ani samorządów, ale opinia zwraca uwagę, że wygeneruje dla budżetu państwa dodatkowe wpływy - z opłat za wydanie zaświadczenia z Krajowego Rejestru Karnego (KRK), które wynoszą 30 zł za wniosek papierowy i 20 zł za wniosek elektroniczny. Przy założeniu, że zaświadczenie będzie musiało uzyskać około 190 000 kandydatów, dodatkowy dochód budżetu państwa szacowany jest na od 3,8 mln zł do 5,7 mln zł, w zależności od tego, ilu kandydatów złoży wniosek drogą elektroniczną. Opinia ostrzega też, że tak duża liczba wniosków złożonych w krótkim czasie przed wyborami może obciążyć Biuro Informacyjne KRK i wymagać dodatkowych nakładów organizacyjnych, które powinny zmieścić się w obecnym budżecie tej instytucji. Na gospodarkę - rynek pracy, przedsiębiorców, gospodarstwa domowe - projekt nie ma mieć żadnego wpływu.

Opinię sporządzono 20 lipca 2026 r. na podstawie regulaminu Sejmu, który wymaga oceny skutków regulacji przy projektach poselskich. Sam projekt ustawy wpłynął do Sejmu 1 lipca 2026 r. i obecnie znajduje się na etapie skierowania do dalszych prac w komisji.

Realnego sporu politycznego wokół projektu opinia nie opisuje - w konsultacjach społecznych wzięło udział tylko 8 osób i w większości popierały one rozwiązania. Opinia zgłasza za to dwie merytoryczne wątpliwości: po pierwsze, że przepis wprowadzający zakaz kandydowania na wójta dla osób skazanych w praktyce nic nie zmienia, bo taka zasada już obowiązuje w kodeksie wyborczym; po drugie, że nałożenie na blisko 190 000 kandydatów obowiązku samodzielnego zdobycia zaświadczenia z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) w krótkim czasie przed wyborami może utrudnić sprawne przeprowadzenie całej procedury wyborczej, jeśli zaświadczenia nie zostaną wydane na czas. Jeden z uczestników konsultacji proponował też rozszerzenie zakazu kandydowania na osoby mocno zadłużone, czego projekt nie przewiduje.