Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego.

Grupa posłów proponuje zmianę przepisów Kodeksu postępowania karnego dotyczących tymczasowego aresztowania - czyli zamykania podejrzanego w areszcie jeszcze przed wyrokiem, gdy jest on w świetle prawa niewinny. Projekt ma odpowiedzieć na wieloletnią krytykę praktyki stosowania aresztu w Polsce, płynącą między innymi z wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i pism Rzecznika Praw Obywatelskich. Zmiana zawęża powody, dla których sąd może zastosować areszt, skraca dopuszczalne terminy jego trwania i wzmacnia prawo zatrzymanego do kontaktu z obrońcą.

• Sąd będzie mógł zastosować areszt tymczasowy tylko z dwóch powodów: realnej obawy, że podejrzany ucieknie lub się ukryje, albo realnej obawy, że będzie nakłaniał świadków do kłamstwa lub w inny sposób utrudniał śledztwo. Sama groźba surowej kary przestaje być samodzielnym powodem do aresztu, chyba że sąd pierwszej instancji już skazał daną osobę na co najmniej 3 lata więzienia.
• Areszt tymczasowy nie będzie mógł być stosowany wobec osób podejrzanych o przestępstwa zagrożone karą do 2 lat więzienia.
• Maksymalny czas aresztu na etapie śledztwa spada z 3 do 1 miesiąca - dalsze przedłużanie wymaga wniosku prokuratora do sądu, a łącznie na tym etapie areszt nie będzie mógł trwać dłużej niż 12 miesięcy.
• Każdy zatrzymany dostanie od razu prawo do kontaktu z obrońcą, a jeśli go nie ma - państwo zapewni dyżurującego adwokata lub radcę prawnego, którego koszt pokryje Skarb Państwa.
• Wprowadza się bezwzględny zakaz wykorzystywania w sądzie dowodów zdobytych za pomocą przestępstwa - dziś zakaz ten miał wyjątki (np. dla dowodów zdobytych przy okazji ścigania zabójstwa czy pozbawienia wolności), po zmianie obejmie każdy przypadek bez wyjątku.

Projekt zgłosiła grupa posłów (projekt poselski), nie rząd. W uzasadnieniu wskazują, że chcą dostosować polskie przepisy o areszcie do wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i wieloletnich uwag Rzecznika Praw Obywatelskich.

Areszt tymczasowy dotyczy osoby, która jeszcze nie została skazana - w świetle prawa jest niewinna. Dlatego zmiana teoretycznie może dotyczyć każdego, kto zostanie zatrzymany przez policję, a także jego najbliższej rodziny czekającej na wynik sprawy.

Jeśli zostaniesz zatrzymany przez policję, będziesz mógł od razu zażądać kontaktu z obrońcą - jeśli go nie masz, dostaniesz numer do dyżurującego adwokata lub radcy prawnego, a rozmowę z nim opłaci państwo, nie ty.

Jeśli jesteś podejrzanym, wobec którego prokurator chce zastosować areszt, sąd będzie musiał rozpoznać taki wniosek najpóźniej w ciągu doby, przy obowiązkowym udziale prokuratora na posiedzeniu, a nie - jak bywa dziś - niemal automatycznie i bez realnej kontroli.

Jeśli jesteś adwokatem lub radcą prawnym, obejmą cię nowe, całodobowe dyżury przy zatrzymaniach, organizowane przy sądach - szczegóły ma określić osobny przepis wykonawczy ministra sprawiedliwości.

Do tego druku nie dołączono formalnych opinii instytucji ani wyników opinii publicznych. Autorzy projektu w uzasadnieniu powołują się jednak na krytykę praktyki stosowania aresztu w Polsce płynącą z wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, pisma Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Sprawiedliwości z 22 stycznia 2024 r. oraz kilkanaście raportów i analiz naukowych z ostatnich lat. To jednak argumenty własne wnioskodawców uzasadniające projekt, a nie niezależne opinie zebrane w toku prac nad tym konkretnym drukiem.

Dokument nie zawiera odrębnej Oceny Skutków Regulacji z konkretnymi kwotami. Uzasadnienie wskazuje wprost, że zmiana nie wpłynie na małe i średnie firmy. Największy praktyczny koszt to finansowanie przez Skarb Państwa całodobowych dyżurów adwokatów i radców prawnych dla osób zatrzymanych - szczegóły organizacyjne, takie jak liczba dyżurujących prawników czy harmonogramy przy poszczególnych sądach, ma dopiero określić przepis wykonawczy ministra sprawiedliwości, bez podanych w projekcie kwot. Skróceniem terminów i obowiązkiem rozpoznawania wniosków o areszt w ciągu doby zostaną obciążone sądy i prokuratura, które będą musiały działać szybciej i staranniej planować czynności w śledztwie.

To poselski projekt zmiany Kodeksu postępowania karnego, przedstawiony jako pierwszy krok szerszej, zapowiadanej w uzasadnieniu reformy prawa karnego. Ustawa ma wejść w życie po 3 miesiącach od ogłoszenia.